झाशीच्या राणीचे दिव्य हौतात्म्य
झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या १८७ व्या जयंतीनिमित्त... आपल्या देशात इतिहासाची मोडतोड करून इतिहास
राणी लक्ष्मीबाई


झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या १८७ व्या जयंतीनिमित्त...

आपल्या देशात इतिहासाची मोडतोड करून इतिहासाला विकृत करण्याची स्पर्धा चालू आहे का? असा संशय निर्माण व्हावा अशी परिस्थिती निर्माण झाली. कोणीही उठतो आणि ऐतिहासिक पुरुषांबद्दल, वीरांबद्दल, त्यांच्या शौर्याबद्दल संदेह निर्माण करतो. झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांच्या नि:स्वार्थी आणि पराक्रमी स्वातंत्र्याच्या महत्त्वाकांक्षेला कमीपणा आणणारी विधाने केली गेली. अनेकांनी त्यांच्याविषयी आक्षेप घेतले.

काही जण म्हणतात, राणी लक्ष्मीबाई या स्वार्थी हेतूनेच या युद्धात सहभागी झाल्या. त्यांचे राज्य जर गिळंकृत करण्यात आले नसते तर त्या युद्धात सहभागी झाल्या नसत्या.

काही जणांच्या मते... त्या प्रथमपासूनच इंग्रजांशी स्नेहपूर्ण वर्तन करत होत्या. बंड वाल्यांच्या बळजबरीने त्या युद्धात सहभागी झाल्या. इंग्रजांचा युनियन जॅक काही काळ त्यांच्या झाशीत फडकत होता. त्यामुळे त्यांची स्वातंत्र्यप्राप्ती ही बेगडी ठरते. हिंदुस्थानच्या स्वातंत्र्याच्या ध्येयाने त्या प्रेरित झाल्या नव्हत्या.

काही जणांच्या मते...धार्मिक कारणामुळेच १८५७ ची उठवणे झाली त्याला स्वातंत्र्य युद्ध म्हणता येणार नाही. तो राष्ट्रीय उठाव नव्हता. त्यात संपूर्ण राष्ट्र सहभागी झाले नव्हते. ते सैनिकांचे बंड होते. राजपुरुषांनी केलेली ती एक उठावणी होती.

असा आक्षेप तर्काच्या कसोटीवर उतरणारा नाही.

राणी लक्ष्मीबाईंचे राज्य गिळंकृत करण्यात आले हे त्यांच्या स्वातंत्र्यसम्राज्याचे तात्कालीन कारण झाले. त्याच कारणासाठी त्यांनी इंग्रजांविरुद्ध युद्ध केले. वासुदेव बळवंत फडके यांची आई आजारी असताना त्यांना सुट्टी मिळाली नाही म्हणून वासुदेव बळवंत फडके यांनी ब्रिटिश सरकार विरुद्ध बंड केले. लाला लजपतराय यांना मारण्यात आले म्हणून सरदार भगतसिंग यांनी ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात लढण्याचे ठरवले. या तात्कालीन घटनांची संगती खरी आहे. पण त्यामुळे ते स्वार्थी ठरत नाही. त्यांचा ध्येयवाद राष्ट्राला स्वतंत्र करण्याचा होता. राष्ट्राला स्वतंत्र करण्याची अनेक कारणे होती त्यापैकी एक वैयक्तिक कारण होते. अन्याय आणि अत्याचाराच्या विरोधात लढण्याची वृत्ती असलेल्या व्यक्तीला स्वतःवर झालेला अन्याय सहन होत नाही. संपूर्ण देशावर होत असलेला अन्याय त्यांनी अनुभवलेला आहे. त्याविषयी सुद्धा त्यांच्या मनात अत्यंत चीड होती. या गोष्टींकडे आपल्याला दुर्लक्ष करता येत नाही. परकीय सत्ता उलथून टाकण्यासाठी आपल्या राष्ट्राच्या स्वातंत्र्यसिद्धतेसाठी राणी लक्ष्मीबाई यांनी ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात शस्त्र उपसले.

राणी लक्ष्मीबाईंना ब्रिटिशांनी वार्षिक साठ सहस्र रुपयाची संपत्ती देऊ केली होती. त्यांनी ती नाकारली आणि त्यांच्याशी दोन हात करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांची ही कृती त्यांची ध्येयनिष्ठा आणि स्वातंत्र्यनिष्ठा व्यक्त करण्यास पुरेशी आहे.

१८५७ चे स्वातंत्र्य युद्ध धार्मिक कारणासाठी होते. संपूर्ण राष्ट्र त्यात सहभागी नव्हते त्यामुळे ते राष्ट्रीय नव्हते म्हणून राणी लक्ष्मीबाई साहजिकच एखाद्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या आणि राष्ट्रीय युद्धाच्या नेत्या ठरत नाहीत हा आक्षेप सुद्धा निरार्थक ठरतो.

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात संपूर्ण हिंदुस्तानभर आणि सर्व थरात लढण्याची आणि सहानुभूतीची आकांक्षा होती, असा स्पष्ट पुरावा आपल्याला आढळतो. चपात्यांच्या माध्यमातून पाठवलेला संदेश हा राष्ट्रीय लढा होता याची साक्ष देण्यास पुरेसा आहे.

१८ जून १८५७ या दिवशी सर ह्यू आपल्या सैन्यासह चालून येत असल्याचे कळताच राणी लक्ष्मीबाईंनी रणवेश धारण केला. डोक्याला भरजरीचा चंदेरी फेटा बांधला. पायजमा घातला. अंगात अंगरखा घातला. गळ्यात मोत्याचा कंठा होताच. त्यांचा नेहमीचा राजरत्न घोडा घायाळ झाला होता म्हणून त्या दुसऱ्या घोड्यावर स्वार झाल्या. हातात बिचवा, तलवार आणि ढाल होती. त्यांच्या भोवती विश्वासू सरदारांचे कडे होते. मंदार आणि काशी या त्यांच्या निकटच्या दासी पुरुषी रणवेश धारण करून घोड्यावर स्वार झाल्या.

सर ह्यू आपल्या सैन्यासह राणी लक्ष्मीबाईंच्या सैन्यात घुसले. त्यांच्या सैन्याचा धुव्वा उडवला. पण या रणरागिणीने माघार घेतली नाही. शत्रूची फळी फोडून त्या बाहेर पडल्या. त्यांनी आपल्या हातातल्या तलवारीने समोर येणाऱ्या शत्रूला गारद केले.

त्यांच्याबरोबर रामचंद्रराव देशमुख, रघुनाथसिंग, गणपतराव नावाचा एक मराठा सैनिक, काशी आणि मंदार या दोन दाशी एवढीच निवडक माणसे आता होती. या रणधुमाळीत मंदारदासी कामी आली. तिला इंग्रज सैनिकांनी गोळी घालून ठार मारले होते. ज्याने मंदारदासीवर गोळी झाडली त्यालाच राणी लक्ष्मीबाईने तलवारीच्या वार करून मारून टाकले.

राणी लक्ष्मीबाईंच्या अंगावर गोरे सैनिक चालून आले. त्यापैकी एका सैनिकाने त्यांच्या मस्तकावर प्रहार केला. त्यांच्या मस्तकाचा एक भाग छिन्नभिन्न झाला. दुसऱ्याने त्यांच्या छातीवर प्रहार केला. त्यामुळे त्यांचा उजवा डोळा बाहेर लोंबू लागला. त्याही परिस्थितीत त्यांनी वार करणाऱ्या गोऱ्या सैनिकाला ठार मारले आणि त्या घोड्यावरून खाली पडल्या.

राणी लक्ष्मीबाईंनी रामचंद्रराव देशमुख नावाच्या आपल्या एकनिष्ठ सेवकाला खूण करून बोलावून घेतले. त्या सेवकाने त्यांना रणांगणातून दूर असलेल्या गंगाधर बाबा यांच्या मठात नेले. तिथे त्यांच्या मुखात गंगोदक घातले.

राणी लक्ष्मीबाई म्हणाल्या माझ्या देहाला एकाही इंग्रजांचा हात लागता कामा नये. एवढे सांगून त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.

त्यांच्या इच्छेप्रमाणे रामचंद्रराव देशमुख यांनी गवताची गंजी रचून त्यांच्या मृतदेहावर अग्निसंस्कार केले. तो दिवस होता १८ जून १८५८. स्वातंत्र्य देवता झाशीची राणी लक्ष्मीबाई याच ठिकाणी रणांगणात पडली आणि अमर झाली.

- दुर्गेश जयवंत परुळकर

व्याख्याते आणि लेखक

९८३३१०६८१२

हिंदुस्थान समाचार


 rajesh pande