दरवर्षी ४ जानेवारी रोजी साजरा होणारा ‘जागतिक ब्रेल दिवस’ हा केवळ एका लिपीचा गौरव करणारा दिवस नसून, तो मानवी समाजाच्या संवेदनशीलतेची, समतेच्या जाणिवेची आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांची पुनर्तपासणी करण्याचा दिवस आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, ब्रेल लिपी ही दृष्टीहीन व्यक्तींसाठीची वाचन-लेखन पद्धत एवढ्यापुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती समाजाने अपंगत्वाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणारी, सामाजिक समावेशनाचा मार्ग प्रशस्त करणारी आणि मानवी सन्मानाचा आग्रह धरणारी एक परिवर्तनशील संकल्पना आहे. ज्या समाजात ज्ञान, शिक्षण आणि माहिती ही दृष्टीवर आधारित मानली गेली, त्या समाजात स्पर्शाच्या माध्यमातून साक्षरतेचा नवा मार्ग निर्माण होणे, हे सामाजिक परिवर्तनाचे अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल ठरते.
ब्रेल लिपीचे जनक लुई ब्रेल यांचा जन्म ४ जानेवारी १८०९ रोजी फ्रान्समध्ये झाला. लहानपणी अपघातामुळे दृष्टी गमावलेल्या लुई ब्रेल यांचे आयुष्य त्या काळातील दृष्टीहीन व्यक्तींच्या सामाजिक स्थितीचे जिवंत चित्र होते. त्या काळात दृष्टीहीनता ही केवळ शारीरिक मर्यादा मानली जात नव्हती, तर ती सामाजिक अपयश समजली जात होती. अशा व्यक्तींना शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक सहभागापासून दूर ठेवले जात असे. या पार्श्वभूमीवर सहा ठिपक्यांवर आधारित लिपीचा शोध लावणे, ही केवळ बौद्धिक किमया नव्हती, तर ती समाजाने घालून दिलेल्या मर्यादांविरुद्ध उभी राहिलेली मानवी जिद्द होती. ब्रेल लिपीने हे स्पष्ट केले की दृष्टी नसली तरी विचार, कल्पना आणि सर्जनशीलता अबाधित राहू शकते.
समाजशास्त्र सांगते की अपंगत्व ही संकल्पना जैविकपेक्षा अधिक सामाजिक आहे. एखादी व्यक्ती दृष्टीहीन असणे ही समस्या नसून, त्या व्यक्तीसाठी समाजाने अनुकूल व्यवस्था न उभारणे ही खरी समस्या आहे. ब्रेल लिपीने या सामाजिक अडथळ्याला थेट आव्हान दिले. तिने दृष्टीहीन व्यक्तींना ज्ञानाच्या प्रवाहात स्वतंत्रपणे सहभागी होण्याचा अधिकार दिला. त्यामुळे ब्रेल ही केवळ लिपी न राहता सक्षमीकरणाचे, स्वावलंबनाचे आणि आत्मसन्मानाचे प्रतीक बनली. समाजाच्या मुख्य प्रवाहात स्थान मिळवण्यासाठी दृष्टी असणे ही अट नसून, संधी उपलब्ध असणे हीच खरी गरज आहे, हा संदेश ब्रेल लिपीने दिला.
भारतीय समाजाच्या संदर्भात ब्रेल लिपीचे महत्त्व अधिक खोलवर समजून घ्यावे लागते. भारतात अपंगत्व हे अनेकदा दारिद्र्य, अशिक्षण, जातीय विषमता आणि ग्रामीण वास्तव यांच्याशी जोडलेले असते. दृष्टीहीन व्यक्तींना शारीरिक मर्यादांपेक्षा सामाजिक दुर्लक्षाचा अधिक सामना करावा लागतो. शहरी भागात काही प्रमाणात ब्रेल शिक्षणाची साधने उपलब्ध असली तरी ग्रामीण आणि दुर्गम भागांत आजही त्यांचा अभाव दिसून येतो. ही परिस्थिती सामाजिक विकासातील असमतोल आणि धोरणात्मक उदासीनतेचे वास्तव उघड करते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून ही केवळ शैक्षणिक समस्या नसून, ती सामाजिक न्यायाशी संबंधित गंभीर बाब आहे.
शिक्षण हे कोणत्याही समाजाच्या प्रगतीचे मूलभूत साधन मानले जाते. दृष्टीहीन विद्यार्थ्यांसाठी ब्रेल लिपी ही शिक्षणाची पायाभूत गरज आहे. केवळ श्रवणाधारित शिक्षणामुळे माहिती मिळू शकते, मात्र साक्षरतेची प्रक्रिया अपूर्ण राहते. अक्षरांची ओळख, शब्दरचना, व्याकरण, लेखनशैली आणि स्वतंत्र विचार यांचा विकास ब्रेल वाचनातून होतो. समाजशास्त्रीय दृष्टीने साक्षरता म्हणजे केवळ वाचता-लिहिता येणे नव्हे, तर ती व्यक्तीला सामाजिकदृष्ट्या सक्षम, विचारशील आणि आत्मनिर्भर बनवणारी प्रक्रिया आहे. ब्रेल लिपीमुळे दृष्टीहीन व्यक्ती केवळ शिकत नाहीत, तर समाजाशी संवाद साधू लागतात.
आजच्या डिजिटल युगात काही वेळा ब्रेल लिपी कालबाह्य ठरत असल्याचा गैरसमज निर्माण होतो. स्क्रीन रीडर, ऑडिओ पुस्तके आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांमुळे माहिती सहज उपलब्ध होत असली, तरी ब्रेलचे महत्त्व कमी झालेले नाही. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, तंत्रज्ञान हे सहाय्यक साधन असते, तर ब्रेल ही साक्षरतेची ओळख असते. तंत्रज्ञान बदलते, अद्ययावत होते; परंतु ब्रेल लिपी ही दृष्टीहीन व्यक्तींच्या शिक्षणाची आणि सांस्कृतिक ओळखीची स्थायी पायाभरणी आहे. त्यामुळे तंत्रज्ञान आणि ब्रेल यांचा समन्वय साधणे ही आजच्या काळाची खरी गरज आहे.
रोजगार आणि स्वावलंबनाच्या दृष्टीने ब्रेल लिपीचे योगदान अत्यंत मोलाचे आहे. शिक्षणाशिवाय रोजगाराच्या संधी मर्यादित राहतात आणि ब्रेलशिवाय दृष्टीहीन व्यक्तींचे शिक्षण अपूर्ण ठरते. अनेक दृष्टीहीन व्यक्तींनी ब्रेलच्या माध्यमातून उच्च शिक्षण घेऊन शिक्षक, लेखक, प्रशासकीय अधिकारी, समाजसेवक आणि संशोधक म्हणून समाजात आपले स्थान निर्माण केले आहे. तरीही समाजात आजही दृष्टीहीन व्यक्तींविषयी दयाभाव किंवा सहानुभूतीप्रधान दृष्टिकोन दिसून येतो. समाजशास्त्र स्पष्टपणे सांगते की दया ही समानतेचा पर्याय नाही; समान हक्क, समान संधी आणि सन्मान हाच खरा सामाजिक न्याय आहे.
सांस्कृतिक आणि साहित्यिक क्षेत्रात ब्रेल लिपीची भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे. ब्रेल पुस्तकांमुळे दृष्टीहीन व्यक्ती साहित्य, कविता, इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि धार्मिक ग्रंथांचा आस्वाद घेऊ शकतात. साहित्य वाचनामुळे व्यक्तीचे भावविश्व समृद्ध होते आणि ती समाजाशी अधिक घट्टपणे जोडली जाते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सांस्कृतिक सहभाग हा सामाजिक समावेशनाचा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. ब्रेल लिपीमुळे दृष्टीहीन व्यक्ती सांस्कृतिकदृष्ट्या परिघावर न राहता समाजाच्या केंद्रस्थानी येतात.
जागतिक ब्रेल दिवस साजरा करताना शासन, शैक्षणिक संस्था आणि समाज यांची भूमिका नव्याने तपासण्याची गरज आहे. ब्रेल पुस्तके, मुद्रणालये, प्रशिक्षित शिक्षक, ग्रंथालये आणि आधुनिक ब्रेल साधनांची उपलब्धता आजही अपुरी आहे. ही कमतरता केवळ आर्थिक मर्यादांची नसून, ती सामाजिक प्राधान्यक्रमांच्या अभावाची आहे. एखादा समाज किती प्रगत आहे, हे तो समाज आपल्या वंचित घटकांसाठी किती समावेशक व्यवस्था उभी करतो, यावर ठरते.
जागतिक ब्रेल दिवस हा दृष्टीहीन व्यक्तींसाठी सन्मानाचा दिवस असला, तरी तो दृष्टिसंपन्न समाजासाठी आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण खरोखरच समावेशक आहोत का, की केवळ घोषणांपुरतेच समावेशन स्वीकारतो, हा प्रश्न या दिवशी विचारला गेला पाहिजे. ब्रेल लिपी आपल्याला हे शिकवते की मानवी क्षमता या इंद्रियांवर अवलंबून नसतात, तर समाजाने निर्माण केलेल्या संधींवर अवलंबून असतात. योग्य संधी दिल्यास कोणतीही मर्यादा दुर्बलता ठरत नाही.
अखेरीस, जागतिक ब्रेल दिवसाचा खरा अर्थ औपचारिक कार्यक्रमांत नसून, प्रत्यक्ष कृतीत आहे. ब्रेल शिक्षणाचा प्रसार करणे, दृष्टीहीन व्यक्तींच्या हक्कांविषयी समाजात संवेदनशीलता निर्माण करणे आणि त्यांना सन्मानाने मुख्य प्रवाहात सामावून घेणे, हीच या दिवसाची खरी पूर्तता ठरेल. स्पर्शातून साक्षरतेकडे आणि साक्षरतेतून समतेकडे नेणारा ब्रेलचा प्रवास हा मानवतेला अधिक न्याय्य, समताधिष्ठित आणि संवेदनशील बनवणारा आहे. त्या प्रवासात सहभागी होणे ही केवळ दृष्टीहीनांची नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
- डॉ. राजेंद्र बगाटे
---------------
हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी
