बदलत्या काळातील सणसंस्कृतीवर एक विचारप्रवर्तक दृष्टिक्षेप

विजयकुमार कट्टी

गुढीपाडवा हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाचा सण मानला जातो. नववर्षारंभ, मंगलता, विजय, कुटुंबीय एकात्मता आणि आध्यात्मिक आशय यांचा सुंदर संगम या सणात दिसून येतो. परंपरेने पाहता, गुढीपाडवा हा केवळ दिनदर्शिकेतील बदल नसून जीवनात नवा आरंभ, नवी ऊर्जा आणि मूल्यांचे पुनर्स्मरण घडवणारा उत्सव आहे. परंतु आजच्या बदलत्या सामाजिक, शहरी आणि माध्यमप्रेरित जीवनशैलीत एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो — आपण गुढीपाडवा अजूनही “उत्सव” म्हणून जगत आहोत का, की तो हळूहळू “इव्हेंट”मध्ये रूपांतरित होत आहे?

हा प्रश्न केवळ परंपरा विरुद्ध आधुनिकता असा नाही. हा प्रश्न सणाच्या अर्थाविषयी आहे. कारण उत्सव आणि इव्हेंट यांमध्ये स्वरूपाने साधर्म्य असले, तरी आशयाने मोठा फरक असतो. उत्सव मनात घडतो; इव्हेंट बाहेर घडतो. उत्सव जोडतो; इव्हेंट दाखवतो. उत्सवात स्मृती, मूल्ये, कुटुंब आणि समुदाय असतो; इव्हेंटमध्ये नियोजन, सादरीकरण, आकर्षण आणि दृश्य परिणाम असतो. या दोन स्वरूपांतून मानवी मानसशास्त्रावरही वेगळा परिणाम होत असतो.

परंपरागत गुढीपाडवा पाहिला तर घर, देवघर, अंगण, कुटुंब, वडीलधाऱ्यांचे आशीर्वाद, गुढी उभारणे, कडुलिंब-गूळ, पंचांगश्रवण, पारंपरिक भोजन आणि आपलेपणा — या सर्वांमधून सणाची एक अर्थपूर्ण रचना उभी राहत असे. हा सण व्यक्तीला स्वतःपेक्षा मोठ्या सांस्कृतिक परंपरेशी जोडत असे. घरातील लहान मुलांना या सणातून मूल्यांचे अनौपचारिक शिक्षण मिळत असे. स्वच्छता, शिस्त, कृतज्ञता, परस्पर सन्मान आणि नवीनतेचे स्वागत यांची जाणीव सणाच्या प्रक्रियेतून होत असे. अशा प्रकारे गुढीपाडवा हा केवळ धार्मिक विधी नव्हता; तो सामाजिक आणि मानसिक आरोग्यालाही पोषक असा जीवनसंस्कार होता.

आजच्या काळात मात्र साजरीकरणाचे रूप बदललेले दिसते. सार्वजनिक सोहळे, आकर्षक मिरवणुका, छायाचित्रकेंद्री अभिव्यक्ती, सोशल मीडियावरील पोस्ट्स, डीजे संस्कृती, फॅशनप्रधान सहभाग आणि प्रदर्शनात्मकता यांना अधिक महत्त्व मिळताना दिसते. या बदलात ऊर्जा आहे, नवता आहे, तरुणाईचा सहभाग आहे; म्हणून त्याला पूर्णतः नाकारता येणार नाही. परंतु या नव्या साजरीकरणात सणाचा मूळ आशय कितपत जपला जातो, हा विचार महत्त्वाचा आहे.

आज अनेकदा सण हा “अनुभव” म्हणून नव्हे, तर “प्रदर्शन” म्हणून अधिक दिसतो. श्रद्धेपेक्षा प्रतिमा, भावनेपेक्षा उपस्थिती, अर्थापेक्षा आकर्षण, आणि कुटुंबीय एकत्रतेपेक्षा सामाजिक दृश्यता महत्त्वाची ठरू लागते. हीच जागा आहे जिथे “उत्सव” हळूहळू “इव्हेंट”मध्ये बदलतो. अशा वेळी सणाची बाह्य रंगत वाढते, पण अंतःकरणातील स्पर्श कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो.

मानसशास्त्रीय दृष्टीने पाहिले तर हा बदल लक्षणीय आहे. पारंपरिक सण मानवी मनाला स्थैर्य, ओळख, सांस्कृतिक सातत्य आणि भावनिक आधार देतात. त्यातून “मी कुठल्या तरी मोठ्या, अर्थपूर्ण परंपरेचा भाग आहे” ही भावना दृढ होते. पण सण जेव्हा बाह्य प्रदर्शनाचे माध्यम बनतो, तेव्हा व्यक्तीच्या मनात तुलना, दिखावा, सामाजिक मान्यता मिळवण्याची धडपड आणि “दिसणे” याला अधिक महत्त्व मिळू शकते. परिणामी उत्साह असतो, पण शांतता नसते; गर्दी असते, पण आत्मीयता नसते; दृश्य भव्यता असते, पण अंतर्मुखता नसते.

हा प्रश्न केवळ गुढीपाडव्यापुरता मर्यादित नाही. भारतातील विविध प्रांतांतील नववर्ष किंवा पारंपरिक सण — उगादी, बैसाखी, विषू, पुथांडु, बिहू, नवरेंह — हे सर्व मूळतः जीवनाशी, निसर्गाशी, कुटुंबाशी आणि मूल्यांशी जोडलेले आहेत. जर हे सर्व सण केवळ “इव्हेंट मॅनेजमेंट”च्या चौकटीत बसवले गेले, तर आपण परंपरेचे बाह्य रूप राखू; पण तिचा आत्मा हरवू.

तथापि, आधुनिकतेला दोष देणे हा उपाय नाही. प्रश्न आधुनिकतेचा नसून उथळतेचा आहे. आधुनिक माध्यमे, सार्वजनिक सहभाग, डिजिटल अभिव्यक्ती आणि नव्या पिढीचे सणाशी नव्या रूपात जोडले जाणे हे सकारात्मकही ठरू शकते. पण त्यासाठी साजरीकरणाच्या केंद्रस्थानी अर्थ, मूल्य आणि संवाद असणे आवश्यक आहे. सण बदलू शकतो; परंतु त्याचा आत्मा रिकामा होता कामा नये.

आज समाज म्हणून आपल्याला काही प्रामाणिक प्रश्न स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. गुढीपाडवा साजरा करताना आपण खरोखर नवा आरंभ अनुभवतो का? या सणातून मुलांना काही मूल्य शिकते का? कुटुंब अधिक जवळ येते का? आपल्या मनात कृतज्ञता, नम्रता आणि चिंतन यांना जागा मिळते का? की आपण केवळ उपस्थिती, छायाचित्रे आणि बाह्य रंगत यांपुरते मर्यादित राहतो?

या प्रश्नांची उत्तरेच ठरवतील की गुढीपाडवा आपल्या जीवनात आजही “उत्सव” आहे की तो “इव्हेंट” बनला आहे.

गुढी ही घराबाहेर उभारली जाते; पण तिचा अर्थ मनात उभा राहिला पाहिजे. नववर्ष हे केवळ दिनांक बदलणे नाही; ते दृष्टी बदलणे आहे. सण हा केवळ परंपरेचा सन्मान नसून, आपल्या जीवनमूल्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याची संधी आहे. जर गुढीपाडवा आपल्याला नवीन कपडे देतो पण नवी जाणीव देत नाही, तर आपण काहीतरी महत्त्वाचे हरवत आहोत.

आज गरज आहे ती नुसत्या साजरीकरणाची नाही, तर सजग साजरीकरणाची. परंपरेचे अंधानुकरण नव्हे, तर जाणिवपूर्वक पुनरुज्जीवन आवश्यक आहे. गुढीपाडव्याला पुन्हा घर, कुटुंब, संवाद, मूल्ये आणि अंतर्मुखता यांच्याशी जोडण्याची आवश्यकता आहे. तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने उत्सव राहील.

शेवटी, हा लेख टीका म्हणून नव्हे, तर एक सामूहिक आत्मपरीक्षण म्हणून पाहावा. आपण गुढीपाडवा — किंवा आपल्या भागातील असा कोणताही सांस्कृतिक सण — कसा अनुभवता? तो आपल्यासाठी उत्सव आहे की इव्हेंट? आपल्या निरीक्षणात, बदलत्या काळात सणांचा आशय अधिक गडद झाला आहे की अधिक उथळ?

आपले विचार, अनुभव आणि प्रतिक्रिया अवश्य कळवा. कारण संस्कृतीचे भवितव्य घोषणांमध्ये नव्हे, तर संवादात आणि सजगतेत घडत असते.

(लेखक : विजयकुमार कट्टी)

---------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर