मुंबई, 08 जून (हिं.स.) - नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडियाने (NSE) आणखी एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला असून, जून २०२६ मध्ये युनिक ट्रेडिंग खात्यांची किंवा क्लायंट कोड्सची (UCCs) संख्या २६ कोटींच्या (२६० दशलक्ष) पार गेली आहे. विशेष म्हणजे, गुंतवणूकदारांच्या सातत्यपूर्ण वाढत्या सहभागाचा पुनरुच्चार करत, सर्वात अलीकडची एक कोटी खाती अवघ्या चार महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीत जोडली गेली आहेत. उल्लेखनीय बाब म्हणजे, एकूण खात्यांपैकी जवळपास १७% हिस्सा असलेली ४.३ कोटींहून अधिक गुंतवणूकदार खाती एकट्या गेल्या वर्षात जोडली गेली आहेत. ३१ मे २०२६ पर्यंत एनएसई (NSE) मधील युनिक नोंदणीकृत गुंतवणूकदारांची संख्या १३.१ कोटींहून अधिक होती, ज्यांनी एप्रिल २०२६ मध्ये १३ कोटींचा टप्पा ओलांडला होता. एक्स्चेंजवरील युनिक नोंदणीकृत गुंतवणूकदारांच्या संख्येपेक्षा ट्रेडिंग खात्यांची संख्या जास्त आहे, कारण एका गुंतवणूकदाराची वेगवेगळ्या ब्रोकर्सकडे एकापेक्षा जास्त ट्रेडिंग खाती असू शकतात.

यूसीसी (UCC) च्या बाबतीत महाराष्ट्र ४.४ कोटी खात्यांसह आघाडीवर आहे, जो एकूण गुंतवणूकदार खात्यांच्या जवळपास १७% हिस्सा आहे. यानंतर उत्तर प्रदेश ~३ कोटी खात्यांसह (११% हिस्सा), गुजरात २.२ कोटी खात्यांसह (८.६%), आणि पश्चिम बंगाल व राजस्थान प्रत्येकी १.५ कोटी खात्यांसह (अनुक्रमे ५.९% आणि ५.८% हिस्सा) येतात. आघाडीची पाच राज्ये मिळून एकूण गुंतवणूकदार खात्यांपैकी जवळपास ४९% हिस्सा व्यापतात. याव्यतिरिक्त, ईशान्येकडील काही राज्यांमध्ये २०२१-२५ दरम्यान झालेल्या एकूण गुंतवणूकदार खात्यांच्या वाढीपैकी एक मोठा हिस्सा एकट्या २०२५ मध्ये जोडला गेल्याचे दिसून आले आहे. मिझोराम, सिक्कीम आणि मेघालय यांनी या पाच वर्षांच्या कालावधीतील त्यांच्या एकूण वाढीपैकी अनुक्रमे ३२.३%, ३०.०% आणि २९.२% वाढ २०२५ मध्ये नोंदवली आहे, जी पारंपारिक आर्थिक केंद्रांच्या पलीकडे भांडवली बाजाराचा सातत्याने वाढणारा विस्तार अधोरेखित करते.

ट्रेडिंग खात्यांच्या संख्येतील या झपाट्याने झालेल्या विस्ताराला वेगवान डिजिटायझेशनमुळे गती मिळाली आहे, जे मोबाईल ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म्सच्या वाढीवरून दिसून येते. सध्या रोख बाजाराच्या (cash market turnover) एकूण उलाढालीमध्ये मोबाईल ट्रेडिंगचा हिस्सा पाचव्या भागापेक्षा जास्त (२०% हून अधिक) आहे. याशिवाय, ४ जून २०२६ रोजी संपलेल्या पाच वर्षांच्या कालावधीत, बेंचमार्क निफ्टी५० (Nifty50) निर्देशांक आणि निफ्टी ५०० (Nifty 500) निर्देशांकाचा वार्षिक परतावा अनुक्रमे ७.१% आणि ९.८% राहिला आहे. या कालावधीत एनएसई-सूचीबद्ध (NSE-listed) कंपन्यांचे मार्केट कॅपिटलायझेशन (बाजार भांडवल) १२.६% च्या पाच वर्षांच्या सीएजीआरने (CAGR) वाढून ४६२.२ लाख कोटी रुपयांवर पोहोचले आहे, ज्यामुळे कौटुंबिक संपत्तीत लक्षणीय भर पडली आहे.

आजच्या घडीला, ३१ मार्च २०२६ पर्यंत, वैयक्तिक गुंतवणूकदार थेट आणि म्युच्युअल फंड्सच्या माध्यमातून अप्रत्यक्षपणे, बाजाराच्या (NSE सूचीबद्ध कंपन्यांच्या) १८.७% हिस्सेदारीचे मालक आहेत.

आर्थिक वर्ष २६ (FY26) दरम्यान अप्रत्यक्ष मार्गाने होणाऱ्या सहभागातही सातत्यपूर्ण वाढ दिसून आली आहे, जी एप्रिल २५ ते मार्च २६ दरम्यान ७.२ कोटी (७२ दशलक्ष) नवीन एसआयपी (SIP) खाती उघडली गेल्यावरून स्पष्ट होते. सरासरी मासिक एसआयपी (SIP) आवक आर्थिक वर्ष १७ मधील ३,६६० कोटी रुपयांवरून वाढून आर्थिक वर्ष २६ मध्ये २९,१३२ कोटी रुपये झाली आहे. गेल्या दशकात यात आठ पटीने वाढ झाली असून, ती शिस्तबद्ध कौटुंबिक गुंतवणुकीची लवचिकता अधोरेखित करते.

अलिकडील वर्षांत भारताच्या भांडवली बाजाराच्या सातत्यपूर्ण लोकशाहीकरणामुळे गेल्या पाच वर्षांत अधिक मोठ्या आणि तरुण गुंतवणूकदार वर्गापर्यंत पोहोच वाढली आहे. यामुळे आर्थिक क्षमता आणि जोखीम जागरूकता मजबूत करण्याची गरज अधोरेखित होते. माहितीपूर्ण आणि जबाबदार सहभाग सुनिश्चित करण्यासाठी केंद्रित गुंतवणूकदार शिक्षण (investor education) अधिकाधिक महत्त्वपूर्ण बनत आहे.

या उद्दिष्टाला अनुसरून, एनएसईने अलिकडील वर्षांत आपल्या गुंतवणूकदार शिक्षण उपक्रमांचा लक्षणीय विस्तार केला आहे. या कालावधीत गुंतवणूकदार जागरूकता कार्यक्रमांची (IAPs) संख्या पाच पटीने वाढली आहे, जी आर्थिक वर्ष २० मधील ३,५०४ वरून वाढून आर्थिक वर्ष २६ मध्ये १७,९०२ झाली आहे. याद्वारे एकट्या आर्थिक वर्ष २६ मध्ये देशभरातील ९.४ लाखांहून अधिक सहभागींना सामावून घेण्यात आले. याव्यतिरिक्त, ३० एप्रिल २०२६ पर्यंत एनएसईचा गुंतवणूकदार संरक्षण निधी (IPF) २,८९० कोटी रुपये होता.

श्रीराम कृष्णन, मुख्य व्यवसाय विकास अधिकारी, एनएसई म्हणाले, २६ कोटी गुंतवणूकदार खात्यांचा टप्पा ओलांडणे ही एक्स्चेंजसाठी एक महत्त्वपूर्ण कामगिरी आहे आणि ती भारतीय भांडवली बाजारामध्ये गुंतवणूकदारांच्या सहभागाची सतत वाढणारी पाळेमुळे दर्शवते. सध्याच्या भू-राजकीय (geopolitical) अनिश्चिततेच्या वातावरणातही, अवघ्या चार महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीत एक कोटी खाती जोडली जाणे, गुंतवणूकदारांचा सातत्यपूर्ण विश्वास आणि बाजार परिसंस्थेची (market ecosystem) विस्तारत असलेली पोहोच अधोरेखित करते. या वाढीला मोबाईल-आधारित ट्रेडिंगचा वाढता स्वीकार, सुलभ केवायसी (KYC) रचना आणि भागधारकांच्या नेतृत्वाखालील गुंतवणूकदार जागरूकता उपक्रमांद्वारे शिस्तबद्ध गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देण्यासाठी केलेल्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे बळ मिळाले आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, हा सहभाग प्रस्थापित शहरी केंद्रांच्या पलीकडे जाऊन टियर २, टियर ३ आणि टियर ४ शहरांमध्ये विस्तारत आहे. गुंतवणूकदार इक्विटी, ईटीएफ (ETFs), रीट्स (REITs), इनविट्स (InvITs), सरकारी रोखे (bonds) आणि कॉर्पोरेट रोखे यांसह एक्स्चेंज-ट्रेडेड साधनांच्या विस्तीर्ण श्रेणीमध्ये रस दाखवत आहेत. इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट्सच्या (EGR) अलीकडील परिचयाने पारदर्शक आणि कार्यक्षम किंमत शोध प्रक्रियेला (price discovery) पाठबळ देत बाजारातील प्रवेश आणखी व्यापक केला आहे. एकत्रितपणे, या घडामोडी अधिक लवचिक, वैविध्यपूर्ण आणि सर्वसमावेशक भांडवली बाजार परिसंस्थेकडे निर्देश करतात.

नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडिया लिमिटेड (NSE) बद्दल:

नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज ऑफ इंडिया (NSE) हे भारतातील इलेक्ट्रॉनिक किंवा स्क्रीन-आधारित ट्रेडिंग लागू करणारे पहिले एक्स्चेंज होते. याने १९९४ मध्ये आपले कामकाज सुरू केले आणि सेबीच्या (SEBI) आकडेवारीनुसार, १९९५ पासून दरवर्षी इक्विटी शेअर्सच्या एकूण आणि सरासरी दैनंदिन उलाढालीच्या बाबतीत भारतातील सर्वात मोठे स्टॉक एक्स्चेंज म्हणून त्याचे स्थान कायम आहे. एनएसईचे एक पूर्णपणे एकात्मिक बिझनेस मॉडेल आहे ज्यामध्ये एक्स्चेंज लिस्टिंग, ट्रेडिंग सर्व्हिसेस, क्लिअरिंग आणि सेटलमेंट सर्व्हिसेस, इंडायसेस (निर्देशांक), मार्केट डेटा फीड्स, तंत्रज्ञान सोल्यूशन्स आणि वित्तीय शिक्षण उपक्रमांचा समावेश होतो. एनएसई हे ट्रेडिंग, क्लिअरिंग मेंबर्स आणि सूचीबद्ध कंपन्यांद्वारे सेबी (SEBI) आणि एक्स्चेंजच्या नियमांचे व अटींचे पालन केले जात आहे की नाही यावरही देखरेख ठेवते. एनएसई तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील अग्रणी असून ते नाविन्यपूर्ण संस्कृती आणि तंत्रज्ञानातील गुंतवणुकीच्या माध्यमातून आपल्या प्रणालींची विश्वसनीयता आणि कार्यक्षमता सुनिश्चित करते. फ्युचर्स इंडस्ट्री असोसिएशन (FIA) द्वारे ठेवलेल्या आकडेवारीनुसार, कॅलेंडर वर्ष २०२५ साठी ट्रेडिंग वॉल्यूम (कॉन्ट्रॅक्ट्स) नुसार एनएसई हे जगातील सर्वात मोठे डेरिव्हेटिव्ह एक्स्चेंज आहे. वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ एक्स्चेंजेस (WFE) च्या आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये ट्रेड्सच्या संख्येनुसार (इलेक्ट्रॉनिक ऑर्डर बुक) इक्विटी सेगमेंटमध्ये एनएसई जगात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी