नवी दिल्ली, 18 ऑगस्ट (हिं.स.)। भारतात यंदाच्या मान्सूनबाबत चिंता वाढली असून प्रशांत महासागरातील ‘अल निनो’चा प्रभाव अधिक मजबूत होत असल्याचे हवामानविषयक अंदाजातून समोर येत आहे. त्यातच खासगी हवामान संस्था ‘स्कायमेट’ने यंदाच्या मान्सूनचा अंदाज आणखी घटवून दीर्घकालीन सरासरीच्या म्हणजेच एलपीएच्या ८५ टक्क्यांवर आणला आहे. एप्रिलमध्ये स्कायमेटने देशात एलपीएच्या ९४ टक्के पावसाचा अंदाज व्यक्त केला होता. मात्र, आता हा अंदाज मोठ्या प्रमाणात कमी करण्यात आल्याने मान्सूनच्या स्थितीबाबत चिंता निर्माण झाली आहे. स्कायमेटच्या अंदाजानुसार यंदा देशात दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता ७० टक्क्यांपर्यंत आहे.

अल निनोच्या काळात प्रशांत महासागरातील समुद्राचे पाणी सामान्यपेक्षा अधिक गरम होते. त्याचा परिणाम जगभरातील हवामानाच्या स्थितीवर होतो. भारताच्या दृष्टीने अल निनो महत्त्वाचा मानला जातो, कारण मजबूत अल निनोचा अनेकदा कमजोर मान्सूनशी संबंध दिसून येतो. अमेरिकेची हवामान संस्था ‘एनओएए’च्या ताज्या अंदाजानुसार २०२६ च्या शरद ऋतूत आणि हिवाळ्यात अल निनो अत्यंत मजबूत होण्याची शक्यता ९० टक्क्यांहून अधिक आहे. सध्या ‘सुपर अल निनो’ निर्माण झाला आहे असे म्हणणे घाईचे ठरेल; मात्र अल निनोचा प्रभाव वाढत असल्याने भारतात कमी पावसाचा धोका वाढला आहे.

यंदाच्या मान्सूनची सुरुवातही अपेक्षेप्रमाणे समाधानकारक राहिलेली नाही. जूनमध्ये देशात सामान्यपेक्षा कमी पाऊस झाला. जुलैमध्ये काही प्रमाणात सुधारणा झाली असली तरी पावसामध्ये पुन्हा खंड पडला. १ जून ते ३१ जुलैदरम्यान देशात सामान्यपेक्षा सुमारे १३ टक्के कमी पाऊस नोंदवला गेला. स्कायमेटच्या अंदाजानुसार ऑगस्टमध्ये एलपीएच्या सुमारे ८४ टक्के, तर सप्टेंबरमध्ये ८० टक्के पाऊस होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे संपूर्ण मान्सूनचा अंदाज ८५ टक्क्यांपर्यंत खाली आणण्यात आला आहे. स्कायमेटच्या निकषांनुसार एलपीएच्या ९० टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस दुष्काळाच्या श्रेणीत येतो. मात्र, याचा अर्थ सरकारने देशात दुष्काळ जाहीर केला आहे असा होत नाही.

भारतीय हवामान विभाग म्हणजेच ‘आयएमडी’नेही मान्सूनच्या अंदाजात कपात केली आहे. एप्रिलमध्ये आयएमडीने ९२ टक्के पावसाचा अंदाज दिला होता. त्यानंतर मे महिन्याच्या अखेरीस हा अंदाज ९० टक्क्यांवर आणण्यात आला. त्यामुळे स्कायमेट आणि आयएमडी या दोन्ही संस्थांकडून मान्सूनच्या स्थितीबाबत सावधगिरीचा इशारा मिळत आहे.

कमजोर मान्सूनचा सर्वाधिक थेट परिणाम शेतीवर होण्याची शक्यता आहे. भातासह अनेक खरीप पिके पावसावर अवलंबून असल्याने पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम डाळी, तेलबिया आणि भाजीपाल्याच्या दरांवर होऊन अन्नमहागाई वाढण्याची शक्यता आहे. ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पाऊस कमी राहिल्यास धरणे आणि जलाशयांमधील पाणीसाठ्यावरही परिणाम होऊ शकतो. यामुळे रब्बी हंगामातील गहू, हरभरा आणि मोहरी यांसारख्या पिकांसाठी सिंचनाचे आव्हान निर्माण होऊ शकते.

दरम्यान, देशाकडे गहू आणि तांदळाचा सरकारी साठा पुरेसा असल्याने या धान्यांची तात्काळ टंचाई निर्माण होण्याची शक्यता कमी आहे. मात्र, डाळी, तेलबिया आणि भाज्यांच्या किमतींवर लक्ष ठेवावे लागणार आहे. २०१५ मधील मजबूत अल निनोमुळे निर्माण झालेल्या कमजोर मान्सूनची आठवण यंदा होत असली तरी प्रत्येक अल निनोचा परिणाम सारखा होत नाही. त्यामुळे पुढील काही आठवडे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत. ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पाऊस सुधारला तर परिस्थिती काही प्रमाणात सावरू शकते; मात्र पाऊस कमजोर राहिल्यास त्याचा परिणाम शेती, जलाशय, रब्बीची पेरणी आणि अन्नमहागाईवर जाणवू शकतो.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / Suraj Chaugule