- एकाच वेळी १५ भाषांमधून बातम्यांचे दालन; आता जागतिक विस्ताराची तयारी

वाराणसी, 13 सप्टेंबर (हिं.स.) - भारतातील भाषिक विविधतेचे पत्रकारितेतील सामर्थ्यात रूपांतर करून, 'हिंदुस्थान समाचार'ने बहुभाषिक वृत्तसेवेचा एक अद्वितीय आदर्श निर्माण केला आहे. 'हिंदुस्थान समाचार' ही जगातील एकमेव अशी बहुभाषिक वृत्तसंस्था आहे जी एकाच वेळी १५ भाषांमध्ये बातम्या पुरवते. 'हिंदी दिवस'च्या पूर्वसंध्येला महात्मा गांधी काशी विद्यापीठाच्या 'गांधी अध्ययन पीठ' सभागृहात आयोजित 'भारतीय भाषा समागम-२०२६' दरम्यान 'हिंदुस्थान समाचार' समूहाचे अध्यक्ष अरविंद भालचंद्र मार्डीकर यांनी ही माहिती दिली.

'भारतीय ज्ञान परंपरा, प्रादेशिक भाषा आणि समृद्ध भारत' या विषयावर 'हिंदुस्थान समाचार'द्वारे आयोजित या परिषदेत बोलताना अरविंद मार्डीकर यांनी नमूद केले की, संस्थेच्या स्थापनेमागील मूळ उद्देश भारतीय नागरिकांना त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत अचूक आणि नेमकी माहिती पोहोचवणे हा होता. स्वातंत्र्यानंतर सुरू झालेला हा प्रवास आता जवळपास आठ दशकांचा झाला आहे. आज ही संस्था १४ भारतीय भाषा आणि इंग्रजी अशा एकूण १५ भाषांमध्ये बातम्या उपलब्ध करून देते. त्यांनी नमूद केले की, भारत देशासारख्या बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक देशात एकाच वेळी इतक्या भाषांमध्ये बातम्या देणे ही केवळ पत्रकारितेतील कामगिरी नाही, तर ती भाषिक एकता आणि विविधतेचाही एक पुरावा आहे.

सामायिक माहिती मंचाद्वारे जोडलेल्या भाषा

अरविंद मार्डीकर यांनी नमूद केले की, भारतीय भाषा केवळ संवाद आणि संभाषणाचे माध्यम नसून त्या हजारो वर्षांची ज्ञानपरंपरा, संस्कृती, इतिहास आणि सामाजिक अनुभव यांचे प्रतिनिधित्व करतात. याच विविधतेला आपली ताकद मानून, 'हिंदुस्थान समाचार'ने विविध भाषांमध्ये बातम्या उपलब्ध करून एका सामायिक माहिती मंचाद्वारे देशातील विविध भाषिक समुदायांना जोडले.

त्यांनी सांगितले की, स्वतंत्र भारतातील प्रत्येक नागरिकाला त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत अचूक माहिती मिळावी, या उद्देशाने शिवराम शंकर आपटे यांनी 'हिंदुस्थान समाचार'ची स्थापना केली होती. या उपक्रमासाठी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे एक प्रमुख प्रेरणास्थान होते. मुंबईतून सुरू झालेला हा प्रवास आता १५ भाषांपर्यंत विस्तारला आहे.

टेलिप्रिंटरपासून डिजिटल जगापर्यंतचा प्रवास

'हिंदुस्थान समाचार'च्या प्रवासाचा आढावा घेताना अरविंद भालचंद्र मार्डीकर यांनी नमूद केले की, १९६२ चे चीनसोबतचे युद्ध यांसारख्या अनेक महत्त्वपूर्ण घटनांच्या काळात बातम्यांच्या प्रसारामध्ये या संस्थेने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. देवनागरी लिपीचा वापर करण्यास सक्षम असलेल्या टेलिप्रिंटर्सची सुरुवात ही देखील या संस्थेसाठी एक मोठी कामगिरी होती. माहिती प्रसाराची साधने मर्यादित असताना, भारतीय भाषांमध्ये जलद गतीने बातम्या पोहोचवण्याच्या दिशेने हे एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरले.

त्यांनी सांगितले की, आणीबाणीच्या काळात या संस्थेला गंभीर संकटाचा सामना करावा लागला. १९७५ नंतर संघर्षात वाढ झाली आणि आर्थिक अडचणींमुळे १९८३ मध्ये संस्थेवर 'रिसीव्हर'ची नियुक्ती करण्यात आली. असे असूनही, कर्मचारी आणि सहकाऱ्यांचा संस्थेवरील विश्वास कायम राहिला. कायदेशीर लढाईनंतर संस्थेने आपला प्रवास पुन्हा सुरू केला.

जागतिक विस्ताराची तयारी

अरविंद भालचंद्र मार्डीकर यांनी सांगितले की, 'हिंदुस्थान समाचार'ला आता केवळ भारतापुरते मर्यादित राहायचे नाही; जागतिक स्तरावर आपली उपस्थिती अधिक बळकट करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. एका रशियन वृत्तसंस्थेच्या सहकार्याने कामकाज सुरू झाले आहे आणि एका जपानी संस्थेशीही चर्चा सुरू आहे. तसेच, 'ब्रिक्स' (BRICS) शी संबंधित संधींचाही संस्थेला लाभ होण्याची अपेक्षा आहे. त्यांनी नमूद केले की, एक विश्वसनीय वृत्तसंस्था म्हणून आपली भूमिका विस्तारण्याचे संस्थेचे उद्दिष्ट आहे. वैयक्तिक हितसंबंधांच्या पलीकडे जाऊन राष्ट्राला सर्वोच्च प्राधान्य देऊन पत्रकारिता करणे, हे 'हिंदुस्थान समाचार'च्या कार्यसंस्कृतीचे मूळ आहे.

३५० हून अधिक वृत्तपत्रांपर्यंत पोहोच

आपल्या भाषणादरम्यान अरविंद भालचंद्र मार्डीकर यांनी सांगितले की, प्रसार भारती आणि दूरदर्शन यांसारख्या प्रतिष्ठित संस्था 'हिंदुस्थान समाचार'च्या ग्राहक आहेत. या संस्थेच्या बातम्यांचा वापर विविध न्यूज पोर्टल्स आणि सुमारे ३५० वृत्तपत्रांद्वारे केला जातो. वृत्तसेवेव्यतिरिक्त, संस्थेने डिजिटल क्षेत्रातही आपली उपस्थिती लक्षणीयरीत्या वाढवली आहे.

ही संस्था भारतीय संस्कृतीवर आधारित 'नवोत्थान' हे मासिक आणि समकालीन विषयांवर केंद्रित 'युगवार्ता' हे पाक्षिक देखील हिंदी भाषेत प्रकाशित करते. या प्रकाशनांच्या माध्यमातून भारतीय संस्कृती, चालू घडामोडी आणि विविध विचार मोठ्या वाचकवर्गापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न संस्था करत आहे.

राजकारण आणि गुन्हेगारीच्या पलीकडे पत्रकारितेची व्याप्ती वाढवणे

अरविंद मार्डीकर यांनी पत्रकारितेची व्याप्ती वाढवण्याचे आवाहन केले. त्यांनी नमूद केले की, राजकारण आणि गुन्हेगारी व्यतिरिक्त शिक्षण, संस्कृती, समाजसेवा, नाविन्यपूर्ण उपक्रम, कला आणि विकास या क्षेत्रांशी संबंधित अनेक सकारात्मक गोष्टी समाजात घडत असतात. अशा बातम्यांनाही ठळकपणे प्रसिद्धी दिली पाहिजे. तरुण पिढीला भारताचा इतिहास आणि बौद्धिक परंपरांशी जोडण्याच्या गरजेवर भर देत त्यांनी सांगितले की, तरुणांना इतिहास सांगतानाच त्यांच्याकडून नवीन दृष्टिकोन समजून घेणे आणि ती माहिती समाजापर्यंत पोहोचवणेही आवश्यक आहे.

लोकांनी 'हिंदुस्थान समाचार'च्या स्थानिक कार्यालयांशी संपर्क साधावा असे आवाहन करत अरविंद भालचंद्र मार्डीकर म्हणाले की, समाजात घडणाऱ्या कोणत्याही सकारात्मक किंवा महत्त्वपूर्ण कार्याची माहिती स्थानिक कार्यालयाला दिली जावी. अशा बातम्या आणि त्यामध्ये सहभागी असलेल्या व्यक्तींची नावे व्यापक व्यासपीठावर आणण्याचे प्रयत्न केले जातील. त्यांनी नमूद केले की, 'हिंदुस्थान समाचार'चा प्रवास अजून बराच मोठा आहे; याचे ध्येय स्पष्ट आहे आणि आव्हानेही पूर्णपणे ज्ञात आहेत. राष्ट्राच्या हिताला सर्वोच्च प्राधान्य देऊन विश्वासार्ह पत्रकारितेचा हा प्रवास अविरत चालू राहील, हा दृढ विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.

काशीतून जगाला भाषिक पत्रकारितेचा संदेश

'भारतीय भाषा समागम-२०२६'मध्ये, भारताच्या भाषिक विविधतेची ताकद दर्शवणारा 'हिंदुस्थान समाचार'चा १५ भाषांमधील प्रवास विशेषत्वाने अधोरेखित करण्यात आला, ही एक उल्लेखनीय बाब आहे. भाषा हे केवळ ओळखीचे माध्यम नसून ज्ञान, माहिती आणि विकासासाठी एक प्रभावी शक्ती आहे, असा संदेश काशीतून देण्यात आला.

भारतीय भाषांमध्ये सामावलेला ज्ञानाचा अफाट ठेवा आधुनिक तंत्रज्ञान आणि जागतिक संवाद मंचांशी जोडून, ​​या भाषा ज्ञानाविषयक जागतिक विमर्शामध्ये एक नवीन स्थान मिळवू शकतात. याच दिशेने, 'हिंदुस्थान समाचार'चे बहुभाषिक प्रारूप भारतीय पत्रकारितेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रयोग म्हणून समोर आले आहे.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी