२३ मार्च हा दिवस भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वपूर्ण, हृदयस्पर्शी आणि प्रेरणादायी असा दिवस म्हणून नोंदवला गेला आहे. या दिवशी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव या तीन तरुण क्रांतिवीरांनी आपल्या आयुष्याचा सर्वात मौल्यवान ठेवा आपले प्राण भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी अर्पण केले. त्यांच्या या बलिदानाने संपूर्ण देशाला एक नवी दिशा दिली आणि स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक तीव्र गती प्राप्त करून दिली. म्हणूनच हा दिवस केवळ शोक व्यक्त करण्याचा नाही, तर देशभक्ती, त्याग आणि स्वाभिमान यांचा जागर करणारा दिवस आहे.
भारतीय स्वातंत्र्यलढा हा अनेक शतकांच्या संघर्षाचा परिपाक होता. परकीय सत्तेच्या जोखडाखाली दबलेल्या भारतभूमीला स्वातंत्र्याची आस लागली होती. अनेकांनी विविध मार्गांनी या लढ्यात सहभाग घेतला. काहींनी अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला, तर काहींनी सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग निवडला. या सर्व प्रयत्नांचा उद्देश एकच होता तो म्हणजे भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देणे. या पार्श्वभूमीवर भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे ठरते.
भगतसिंग यांचे बालपण देशभक्तीच्या वातावरणात गेले. त्यांच्या कुटुंबात स्वातंत्र्यलढ्याची परंपरा होती. लहानपणापासूनच त्यांनी देशासाठी काहीतरी मोठे करण्याचा निर्धार केला होता. जालियनवाला बाग हत्याकांडाने त्यांच्या मनावर खोल परिणाम केला. त्या अमानुष घटनेने त्यांच्या अंतःकरणात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध तीव्र संताप निर्माण केला. त्यांनी शिक्षण घेत असतानाच क्रांतिकारक संघटनांमध्ये प्रवेश केला आणि देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले जीवन अर्पण करण्याचा संकल्प केला.
राजगुरू हे अत्यंत धाडसी आणि साहसी होते. त्यांच्या नेमबाजीचे कौशल्य अतुलनीय होते. त्यांनी आपल्या कौशल्याचा उपयोग देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी केला. त्यांची निष्ठा आणि धैर्य पाहून सहकारी क्रांतिकारक त्यांच्यावर विश्वास ठेवत. सुखदेव हे बुद्धिमान आणि संघटन कौशल्य असलेले होते. त्यांनी युवकांना एकत्र आणून क्रांतीचा पाया मजबूत केला. या तिघांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवी दिशा मिळाली.
लाला लाजपतराय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी त्यांनी सॉंडर्सचा वध केला. हा केवळ बदला नव्हता, तर तो अन्यायाविरुद्धचा एक ठाम प्रतिकार होता. या कृतीने ब्रिटिश सत्तेला स्पष्ट संदेश दिला की भारतीय तरुण अन्याय सहन करणार नाहीत. या घटनेने संपूर्ण देशात एक नवा उत्साह निर्माण झाला.
यानंतर त्यांनी केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब टाकण्याची योजना आखली. या कृतीमागील उद्देश हिंसाचार नव्हता, तर ब्रिटिश सत्तेला जागृत करणे हा होता. त्यांनी बॉम्ब टाकल्यानंतर पळून जाण्याऐवजी स्वतःहून अटक दिली. या कृतीने त्यांच्या धैर्याचे आणि प्रामाणिकतेचे दर्शन घडले. त्यांनी न्यायालयात आपल्या विचारांची प्रभावी मांडणी केली.
कारागृहात असताना त्यांनी कैद्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष केला. त्यांनी उपोषण करून अन्यायकारक वागणुकीचा निषेध केला. त्यांच्या या संघर्षामुळे संपूर्ण देशाचे लक्ष या समस्येकडे वेधले गेले. त्यांनी आपल्या शरीराला त्रास सहन करूनही आपले तत्त्व सोडले नाही.
भगतसिंग हे केवळ क्रांतिकारक नव्हते, तर ते एक विचारवंतही होते. त्यांनी समाजातील विषमता, अंधश्रद्धा आणि अन्याय यांविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांच्या लेखनातून त्यांच्या विचारांची प्रगल्भता दिसून येते. त्यांनी युवकांना जागृत करण्याचे कार्य केले.
२३ मार्च १९३१ रोजी या तिघांना फाशीची शिक्षा देण्यात आली. ही शिक्षा नियोजित वेळेपेक्षा आधी देण्यात आली, जेणेकरून जनतेचा उद्रेक टाळता येईल. पण त्यांच्या मृत्यूने उलट जनतेचा संताप अधिक वाढवला. त्यांच्या बलिदानाने स्वातंत्र्यलढ्याला नवी ऊर्जा मिळाली.
या तिघांच्या बलिदानामुळे भारतीय समाजात एक नवीन चेतना निर्माण झाली. त्यांनी दाखवून दिले की स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी त्याग आणि संघर्ष आवश्यक आहे. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला देशप्रेम, धैर्य आणि निष्ठा यांचे महत्त्व समजते.
आजच्या काळात त्यांच्या विचारांची अधिक गरज आहे. समाजात वाढत चाललेली असमानता, अन्याय आणि भ्रष्टाचार यांविरुद्ध लढण्यासाठी त्यांच्या विचारांची प्रेरणा आवश्यक आहे. त्यांनी ज्या मूल्यांसाठी आपले जीवन अर्पण केले, ती मूल्ये जपणे ही आपली जबाबदारी आहे.
शहीद दिन हा केवळ स्मरणाचा दिवस नाही, तर तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण त्यांच्या बलिदानाचा सन्मान कसा करतो, हे महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या विचारांचे आचरण करणे, समाजासाठी कार्य करणे आणि देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांचे बलिदान हे भारतीय इतिहासातील अमर अध्याय आहे. त्यांच्या त्यागामुळेच आज आपण स्वातंत्र्याचा आनंद घेत आहोत. त्यांच्या स्मृती सदैव आपल्या हृदयात जिवंत राहतील.
आजच्या तरुण पिढीने त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या अत्यंत तरुण वयात जे कार्य केले, ते अभूतपूर्व आहे. त्यांनी व्यक्तिगत सुखाचा त्याग करून राष्ट्रहिताला प्राधान्य दिले. त्यांच्या या त्यागातून आपल्याला प्रेरणा मिळते.
स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी सतत जागरूक राहणे आवश्यक आहे. समाजातील अन्याय, भ्रष्टाचार आणि असमानता यांविरुद्ध लढणे हीच खरी देशभक्ती आहे. भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांच्या आदर्शांचे पालन करून आपण समाज आणि देशाच्या प्रगतीसाठी योगदान देऊ शकतो.
शेवटी, या महान क्रांतिकारकांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना आपण त्यांच्या विचारांचे पालन करण्याचा संकल्प केला पाहिजे. त्यांच्या बलिदानाची ज्योत आपल्या हृदयात सदैव प्रज्वलित ठेवली पाहिजे. हाच त्यांच्या प्रति खरा आदर आणि कृतज्ञतेचा भाव ठरेल.
- डॉ. राजेंद्र बगाटे
---------------
हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी
