आज २७ मार्च २०२६. जागतिक रंगभूमी दिन. ठाण्याच्या गडकरी रंगायतनमध्ये काल 'संगीतमय रामायण' अनुभवताना एक दृश्य सतत डोळ्यासमोर येत होतं—सभागृहात बसलेला तो विशी-पंचविशीतला तरुण मुलगा, जो सुरुवातीला सतत आपल्या मोबाईलच्या स्क्रीनकडे बघत होता, पण विदुषी आशा खाडिलकरांचा पहिला स्वर उमटला आणि त्याचा मोबाईल खिशात गेला. हे कशामुळे घडलं? त्या भव्य डिजिटल पडद्यामुळे की त्या स्वरामुळे, ज्याने थेट त्याच्या काळजाचा ठाव घेतला?
माझी अस्वस्थता: 'इंप्रेशन'च्या मृगजळामागे धावणारा मी
मी आज हे लिहितोय कारण मीही एकेकाळी त्या मुलासारखाच होतो. मला वाटायचं की जे दिसतं, जे 'इंप्रेस' (प्रभावित) करतं, तेच सत्य. मी स्वतःला सिद्ध करण्याच्या नादात इतका 'एम्प्टी' (पोकळ) झालो होतो की, माझ्या जगण्याला कोणता 'फाऊंडेशन'च उरला नव्हता. मी 'युज अँड थ्रो' संस्कृतीचा इतका बळी होतो की, नाती असोत वा कला, मला त्यातून फक्त तात्कालिक आनंद हवा होता. पण माझ्या शिक्षकांनी मला एकदा समजावलं होतं, विजय, डोळे फक्त पाहतात, पण कान आणि हृदय संवाद साधतात. चित्र हे 'इंप्रेशन' असतं, पण संगीत हे 'एक्स्प्रेसन' (अभिव्यक्ती) असतं.
'संगीतमय' रामायणच का? (केवळ देखावा की आत्मिक संवाद?)
अनेकांना प्रश्न पडतो, रामायण तर आपण हजारो वेळा पाहिलंय, मग ते 'संगीतमय' का? याचं उत्तर त्या तरुणाच्या खिशात गेलेल्या मोबाईलमध्ये दडलंय.
दृश्य (Visuals) विरुद्ध स्वर (Music): डोळ्यांना जे दिसतं, त्यातून आपण 'तर्क' लढवतो. दृश्य हे केवळ 'इंप्रेशन' पाडतं, पण संगीत हे तर्काच्या भिंती (Mental Blocks) ओलांडून थेट आत्म्याला स्पर्श करतं.
संवादाचा पूल: संगीत हे शब्दांच्या पलीकडचं संवाद माध्यम आहे. जेव्हा रामाचा वनवास स्वरांतून मांडला जातो, तेव्हा तो केवळ एका राजपुत्राचा प्रवास राहत नाही, तो आपल्या प्रत्येकाच्या आयुष्यातील 'संघर्षाचा सूर' बनतो. हे संगीत म्हणजे ती 'अदृश्य तार' (Invisible Wire) आहे, जी आपल्या विस्कळीत झालेल्या आयुष्याला पुन्हा एका लयीत (Harmony) आणते.
युवा पिढी आणि रामायणाचं 'तत्त्वज्ञान'
आजची युवा पिढी रामायणाकडे 'जुनं' म्हणून दुर्लक्ष करतेय का? कदाचित हो, कारण आपण त्यांना रामायण केवळ एक 'पौराणिक कथा' म्हणून सांगितली. पण रामायण हे एक 'कॅरेक्टर बिल्डिंग'चं (चारित्र्य घडवण्याचं) मॅन्युअल आहे.
वनवास हाच 'फाऊंडेशन': आजच्या तरुणाईसाठी 'कम्फर्ट झोन'च्या बाहेर पडणं म्हणजे वनवास आहे. रामाचा वनवास हा त्यांचा 'पाया' मजबूत करण्यासाठी होता.
इंटरडिपेंडन्सी (परस्परावलंबित्व): आजच्या 'आय, मी, मायसेल्फ'च्या युगात रामायण आपल्याला सांगतं की, रावणासारख्या अहंकाराचा नाश करण्यासाठी हनुमंताची निष्ठा, खारीचा वाटा आणि बिभीषणाचं सत्य लागते. यालाच मी 'अदृश्य परिसंस्था' (Invisible Ecosystem) म्हणतो.
'ग्रीनवॉशिंग' सोडून 'लाईफस्टाईल'कडे
वर्षातून एक दिवस 'रंगभूमी दिन' साजरा करणं किंवा रामाची आरती करणं हे 'ग्रीनवॉशिंग' ठरू शकतं, जर तुमच्या वागण्यात 'एम्पथी' (सहानुभूती) नसेल. कॉन्फिडन्स (आत्मविश्वास) हा मोठ्या आवाजात बोलण्यात नसून, संगीतासारख्या शांत आणि प्रवाही संयमात आहे. जेव्हा आपण दुसऱ्याच्या वेदनेचा सूर ओळखायला शिकतो, तेव्हाच खरं 'रामराज्य' आपल्या घरात अवतरेल.
अंतिम विचार: पुन्हा एकदा मुळांकडे...
आज रंगभूमी दिनी आपण केवळ नाटकाचं कौतुक नको करूया. आपण संकल्प करूया—आपल्या आयुष्यातील 'युज अँड थ्रो'ची वृत्ती बदलण्याचा. संगीत रामायण आपल्याला हेच शिकवतं की, जोपर्यंत पाया (Foundation) संगीतासारखा लवचिक आणि खोलवर नसतो, तोपर्यंत आयुष्यात 'फ्लो' (प्रवाह) येत नाही.
माझं हे लेखन तुम्हाला उपदेश करण्यासाठी नाही, तर माझ्या स्वतःच्या रिकामेपणातून मिळालेला हा एक 'साक्षात्कार' आहे. चला, आज केवळ मंचावरचा झगमगाट न पाहता, आपल्या अंतरातील विणेच्या तारा छेडूया. जिथे 'मी' संपतो, तिथेच खऱ्या 'रामराज्याचा' सूर सुरू होतो.
लेखक: विजयकुमार कट्टी
---------------
हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर
