- ईशान्य भारताला लवकरच अस्थिमज्जा प्रत्यारोपण सुविधा आणि अत्याधुनिक कर्करोग उपचार मिळणार

नवी दिल्ली, 01 जुलै (हिं.स.) - गुवाहाटी येथील 'डॉ. बी. बरुआ कॅन्सर इन्स्टिट्यूट' (बीबीसीआय) मध्ये उभारले जाणारे २९२ खाटांचे, अत्याधुनिक बाल व प्रौढ हीमेटोलिम्फॉयड (रक्त आणि लसिका प्रणालीशी संबंधित) कर्करोग उपचार केंद्र, या भागातील हजारो कुटुंबांसाठी जीवन बदलणारी घटना ठरणार आहे. उपचारांसाठी दिल्ली, मुंबई किंवा वेल्लोरसारख्या शहरांमध्ये जाण्याची गरज यामुळे मोठ्या प्रमाणात कमी होईल. बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट (अस्थिमज्जा प्रत्यारोपण), प्रगत केमोथेरपी, बाल कर्करोगावरील विशेष उपचार आणि आधुनिक आयसीयू यांसारख्या जागतिक दर्जाच्या सुविधा आता रुग्णांना त्यांच्या घराच्या जवळच उपलब्ध होतील. ईशान्य भारतात सर्वाधिक आढळणाऱ्या रक्त कर्करोगांशी (विशेषतः ल्युकेमिया आणि लिम्फोमा) लढा देणाऱ्या रुग्णांसाठी हे केंद्र आशेचा आणि दिलासादायक ठरत आहे.

पंतप्रधानांच्या 'नॉर्थ ईस्ट डेव्हलपमेंट इनिशिएटिव्ह' (पीएम‑डिवाइन) योजनेअंतर्गत 'ईशान्य क्षेत्र विकास मंत्रालया'च्या सहकार्याने विकसित केलेला हा प्रकल्प आता अंतिम टप्प्यात आहे. बांधकामाची ७८.९० टक्के प्रगती झाली असून, सध्या फिनिशिंगचे काम सुरू आहे. या प्रकल्पाचा कार्यादेश ३१ मे २०२३ रोजी जारी करण्यात आला होता आणि जूनपर्यंत ३३.९१ कोटी रुपयांचा निधी वितरित करण्यात आला होता. ठरवलेल्या वेळेत ही सुविधा रुग्णांसाठी उपलब्ध करून देण्याचे संस्थेच्या व्यवस्थापनाचे उद्दिष्ट आहे.

बीबीसीआयमधील सर्जिकल ऑन्कोलॉजीचे प्राध्यापक आणि संचालक (प्रशासन) डॉ. बिभूती भूषण बोरठाकूर यांनी 'हिंदुस्थान समाचार'ला सांगितले की, हा प्रकल्प ईशान्य भारतातील कर्करोग उपचारांमध्ये मोठी क्रांती घडवून आणेल. या नवीन केंद्रामध्ये बाल आणि प्रौढ अशा दोन्ही वयोगटांतील रक्त कर्करोगाच्या उपचारांसाठी स्वतंत्र सुविधा असतील. एकदा का बोन मॅरो ट्रान्सप्लांटची सुविधा कार्यान्वित झाली की, ईशान्य भारतातील रुग्णांना उपचारांसाठी इतर राज्यांमध्ये जाण्याची गरज लक्षणीयरीत्या कमी होईल. संस्थेमध्ये टप्प्याटप्प्याने रोबोटिक शस्त्रक्रिया, आण्विक निदान (मॉलिक्युलर डायग्नोस्टिक्स) आणि इतर आधुनिक तंत्रज्ञानाचाही समावेश केला जात आहे. हे केंद्र संपूर्ण ईशान्य आणि पूर्व भारतासाठी एक महत्त्वपूर्ण 'रेफरल हब' (विशेष उपचार केंद्र) म्हणून विकसित होण्याच्या मार्गावर आहे.

या प्रकल्पाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य 'बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट' (अस्थिमज्जा प्रत्यारोपण) सुविधा आहे. सध्या, रक्त कर्करोग (ब्लड कॅन्सर) आणि रक्ताशी संबंधित काही गंभीर आजारांनी ग्रस्त रुग्णांना अशा उपचारांसाठी देशातील ठराविक केंद्रांवर जावे लागते. ईशान्य भारतात ही सुविधा उपलब्ध झाल्यामुळे रुग्णांना वेळेवर उपचार मिळणे सुनिश्चित होईल आणि उपचारांच्या यशाचे प्रमाणही सुधारेल.

बीबीसीआयने यापूर्वी अनेक महत्त्वपूर्ण टप्पे गाठले आहेत. देशातील पहिला समुदाय-स्तरीय 'स्टमक कॅन्सर' (जठराचा कर्करोग) तपासणी कार्यक्रम सुरू करण्याचे श्रेय या संस्थेला जाते. कर्करोग जनजागृती, संशोधन आणि रोगाचे लवकर निदान या क्षेत्रांत ही संस्था अग्रेसर भूमिका बजावत आहे. येथे 'प्रोटॉन थेरपी'सारख्या प्रगत तंत्रज्ञानाला आणि आधुनिक कर्करोग संशोधनालाही चालना दिली जात आहे. कर्करोगामुळे होणारे मृत्यू कमी करण्यासाठी रोगाचे लवकर निदान आणि वेळेवर उपचार हे सर्वात प्रभावी उपाय आहेत, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.

पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालयाच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आलेल्या या प्रकल्पाचा अंदाजित एकूण खर्च सुमारे ३००.१६ कोटी रुपये आहे. यामध्ये २९२ खाटांच्या आधुनिक रुग्णालय इमारतीचे बांधकाम केले जात आहे. या सात-मजली ​​इमारतीचे एकूण बांधकाम क्षेत्रफळ (बिल्ट-अप एरिया) सुमारे १९,६७५ चौरस मीटर आहे. या संकुलात विकसित केल्या जाणाऱ्या सुविधांमध्ये ओपीडी, आयपीडी, आयसीयू, स्टेप-डाऊन आयसीयू, बोन मॅरो ट्रान्सप्लांट युनिट, आधुनिक ऑपरेशन थिएटर कॉम्प्लेक्स, प्रगत प्रयोगशाळा आणि निदान सेवांचा समावेश आहे. रुग्णालयात दाखल झालेले रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पूरक वैद्यकीय सुविधाही विकसित केल्या जात आहेत. तसेच, ऑन्कोलॉजी (कर्करोगशास्त्र) आणि संबंधित क्षेत्रांत डॉक्टर, परिचारिका, तंत्रज्ञ आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्याच्या उद्देशाने या परिसरात एक आधुनिक कौशल्य विकास केंद्रही उभारले जात आहे.

गुवाहाटीस्थित बीबीसीआय हे सध्या ईशान्य भारतातील कर्करोग उपचारांचे सर्वात मोठे केंद्र आहे. 'डिपार्टमेंट ऑफ ॲटॉमिक एनर्जी'च्या (अणुऊर्जा विभाग) सहकार्याने चालणारी ही संस्था 'टाटा मेमोरियल सेंटर, मुंबई'चा एक भाग म्हणून कार्यरत आहे. सध्या ही संस्था ईशान्य भारतातील सुमारे ४०,००० ते ४५,००० कर्करोग रुग्णांवर उपचार करते आणि दरवर्षी सरासरी १२,००० नवीन रुग्ण येथे उपचारांसाठी येतात. म्हणूनच बीबीसीआयला ईशान्य भारतातील कर्करोग उपचारांचा कणा मानले जाते.

ईशान्य भारतात कर्करोगाचे प्रमाण देशाच्या इतर भागांपेक्षा जास्त आहे. इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च (आयसीएमआर) च्या आकडेवारीनुसार, देशातील वार्षिक कर्करोगाचे प्रमाण प्रति लाख लोकसंख्येमागे सुमारे 90 ते 120 प्रकरणे आहेत, तर ईशान्येकडील राज्यांमध्ये हा आकडा प्रति लाख लोकसंख्येमागे 220 ते 270 प्रकरणांपर्यंत पोहोचतो. ईशान्येकडील प्रदेशात दरवर्षी ४५ हजारांहून अधिक नवीन कर्करोगाचे रुग्ण आढळतात. तंबाखू सेवन, सुपारीचा वापर, खाण्याच्या सवयी आणि इतर सामाजिक-भौगोलिक घटकांमुळे या भागात कर्करोगाचे प्रमाण अधिक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

आयसीएमआर डेटानुसार, आतापर्यंत सिक्कीममधील सुमारे 95 टक्के, नागालँडमधील 58 टक्के, मणिपूरमधील 16 टक्के आणि मेघालयातील 13 टक्के रुग्ण कर्करोगाच्या विशेष उपचारांसाठी ईशान्य प्रदेशाबाहेर प्रवास करत आहेत. हे अवलंबित्व रक्त कर्करोग आणि बालपण कर्करोगाच्या प्रकरणांमध्ये अधिक दिसून येते. अनेक वेळा रुग्णांना अपॉइंटमेंट मिळणे, प्रवास करणे आणि उपचार सुरू करणे यासाठी बराच वेळ लागतो. त्यामुळे हे रुग्णालय आणि नवीन सुविधा स्थानिकांसाठी वरदानापेक्षा कमी नाही.

पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालयाचा हा प्रकल्प पीएम-दिव्य योजनेअंतर्गत विकसित केला जात आहे. केंद्रीय अर्थसंकल्प 2022-23 मध्ये, मोदी सरकारने ‘प्रधानमंत्री विकास पुढाकार-ईशान्य’ (पीएम-डिवाइन) योजना जाहीर केली होती. त्यासाठी सुरुवातीच्या टप्प्यात 1,500 कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली होती. ही योजना ईशान्य क्षेत्र विकास मंत्रालय आणि पूर्वोत्तर परिषदेच्या माध्यमातून राबविण्यात येत आहे. त्याचा उद्देश ईशान्येकडील राज्यांमध्ये अशा पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना चालना देणे हा आहे ज्यांचे थेट लाभ लोकांपर्यंत पोहोचतात. बीबीसीआयचा हा प्रकल्प या योजनेतील अत्यंत महत्त्वाच्या आरोग्य प्रकल्पांमध्ये समाविष्ट आहे.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी