मुंबई, 22 ऑक्टोबर (हिं.स.)। मराठवाड्यातील दुष्काळी परिस्थितीमुळे पशुधनाच्या चारा व पाण्याचा प्रश्न गंभीर होत असताना, वसंतनगर तांडा येथे लोकसहभागातून ‘उमेद पशुधन आधार केंद्रा’ची सुरुवात झाली आहे. वसंतनगर तांडा तसेच परिसरातील गरजू पशुपालकांच्या पशुधनाला दुष्काळाच्या काळात आधार मिळावा, या उद्देशाने ग्रामपंचायत व उमेद अभियानांतर्गत महिला ग्रामसंघ यांच्या पुढाकाराने आणि नभांगण फाउंडेशनच्या सहकार्याने हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. या उपक्रमाला बीडचे जिल्हाधिकारी श्री. विवेक जॉन्सन यांचेही मार्गदर्शन व पाठिंबा लाभत आहे; तर जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री. जितिन रहमान यांनी हा लोकसहभागाधारित नमुना परिसरातील इतर गावांमध्ये प्रतिकृती करण्यायोग्य असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
वसंतनगर तांडा येथे पावसाची अनिश्चितता, पाण्याची मर्यादित उपलब्धता आणि चाऱ्याची टंचाई यामुळे पशुधनाचे संगोपन करणे पशुपालकांसाठी आव्हानात्मक बनले आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, गावाची लोकसंख्या सुमारे १,६८१ असून पशुधनाची संख्या सुमारे ४७३ आहे. यंदा सरासरी ५५७ मिमी पावसाच्या तुलनेत आतापर्यंत केवळ २०१ मिमी पाऊस झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे पशुधनासाठी पाणी, चारा आणि आरोग्यविषयक मदतीचे नियोजन करणे अत्यावश्यक झाले आहे. या परिस्थितीत पशुधनाला वाऱ्यावर न सोडता समाजाने एकत्र येऊन त्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी स्वीकारावी, या भावनेतून पशुधन आधार केंद्र सुरू करण्यात आले आहे. या केंद्रात गरजू पशुपालकांच्या पशुधनाला उपलब्ध क्षमतेनुसार प्रवेश देऊन चारा, पाणी, प्राथमिक देखभाल आणि आवश्यकतेनुसार पशुवैद्यकीय सेवांशी समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. हे केंद्र पुढील सुमारे दहा महिने चालविण्यासाठी लोकसहभाग, आर्थिक मदत, चाऱ्याची उपलब्धता आणि व्यवस्थापन यांची सातत्याने उभारणी करावी लागणार आहे.
*लोकसहभागातून दुष्काळावर मात*
दुष्काळ ही केवळ एखाद्या कुटुंबाची किंवा पशुपालकाची समस्या नसून ती संपूर्ण गावासमोरील सामूहिक जबाबदारी आहे. अशा परिस्थितीत ग्रामपंचायत, महिला बचत गट, उमेद अभियानाचे ग्रामसंघ, शेतकरी, दानशूर व्यक्ती, सामाजिक संस्था आणि स्थानिक नागरिक यांनी एकत्र येऊन उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर केल्यास संकटाची तीव्रता कमी करता येऊ शकते.
या उपक्रमामध्ये गरजू पशुपालकांनी आपल्या संकटग्रस्त पशुधनाला केंद्रात पाठवून सहकार्य करावे, तसेच सक्षम नागरिकांनी चारा, पशुधनासाठी पाणी, आर्थिक मदत आणि इतर आवश्यक साहित्याच्या स्वरूपात योग्य योगदान द्यावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे. पशुधनाची नोंदणी, चारा व पाण्याचा दैनंदिन हिशोब, खर्चाची पारदर्शक नोंद आणि पशुधनाच्या आरोग्याची देखरेख यांद्वारे केंद्राचे व्यवस्थापन करण्यात येणार आहे.
*विकेंद्रित नियोजनाची दिशा*
बीड जिल्हा परिषदेने काढलेल्या टंचाई परिपत्रकात उल्लेख केलेल्या ‘दुष्काळ आकलन आणि निवारण ग्रामविकास समिती’च्या संकल्पनेच्या अनुषंगाने, गावातील पाणी, चारा आणि पशुधनविषयक गरजांचे स्थानिक पातळीवर आकलन करून उपाययोजनांचे नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे. अशा समितीच्या माध्यमातून ग्रामपंचायत, महिला बचत गट, उमेद अभियानाचे ग्रामसंघ, पशुपालक आणि ग्रामस्थ यांना एकत्रितपणे काम करता येईल. गावातील उपलब्ध संसाधने, प्रत्यक्ष गरजा आणि स्थानिक परिस्थिती यांचा विचार करून उपाययोजनांना प्राधान्य देता येईल. त्यामुळे विकेंद्रित नियोजन अधिक सोपे, लोकाभिमुख आणि परिणामकारक ठरेल. वसंतनगर तांडा येथील पशुधन आधार केंद्र हा लोकसहभागातून स्थानिक संकटावर मात करण्याचाच एक प्रयत्न आहे.
*नभांगण फाउंडेशन आणि तज्ज्ञ मार्गदर्शन*
या उपक्रमाच्या तांत्रिक व नियोजनात्मक बाबतीत डॉ. सुमंत पांडे, निवृत्त कार्यकारी संचालक, वॉटर लिटरेसी सेंटर, यशदा, पुणे, यांचे मार्गदर्शन लाभत आहे. गावाचे पाणी अंदाजपत्रक, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, भूजल पुनर्भरण, चारा व्यवस्थापन आणि शाश्वत ग्रामविकास या विषयांवर डॉ. पांडे यांचे मार्गदर्शन वसंतनगर तांडा येथील दीर्घकालीन जलसुरक्षिततेच्या नियोजनास दिशा देणारे ठरेल. नभांगण फाउंडेशनच्या संस्थापिका राजश्री देशपांडे या अभिनेत्री, लेखिका आणि समाजसेविका असून ग्रामीण शिक्षण, महिला सक्षमीकरण, पाणी व नदी पुनरुज्जीवन आणि शाश्वत ग्रामविकास या क्षेत्रांत त्या दीर्घकाळ कार्यरत आहेत. त्यांच्या पुढाकाराने नभांगण फाउंडेशन स्थानिक समुदायांसोबत सहभागाने काम करते आणि गावांना स्वावलंबी व जलसुरक्षित बनवण्याच्या दिशेने प्रयत्न करते. या उपक्रमासाठी नभांगण फाउंडेशन मार्गदर्शन, आर्थिक सहकार्य, प्रशासकीय समन्वय आणि संसाधनांची जुळवाजुळव करण्यासाठी पुढाकार घेत आहे. ग्रामपंचायत आणि उमेद अभियानाच्या महिला ग्रामसंघाच्या माध्यमातून केंद्राचे व्यवस्थापन सक्षम व्हावे आणि स्थानिक समुदायाच्या सहभागातून त्याचे कामकाज पारदर्शक व टिकाऊ व्हावे, यासाठी फाउंडेशन सहकार्य करणार आहे.
*दीर्घकालीन जलसुरक्षितता*
या उपक्रमाकडे केवळ तात्पुरत्या पशुधन मदतकार्याच्या स्वरूपात न पाहता वसंतनगर तांड्याला दीर्घकालीन जलसुरक्षिततेकडे नेण्याच्या व्यापक प्रयत्नांचा भाग म्हणूनही पाहिले जात आहे. गावाचे पाणी अंदाजपत्रक तयार करणे, स्थानिक जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, पावसाच्या पाण्याचे संधारण, जलसंधारणाची कामे, भूजल पुनर्भरण आणि लोकसहभागातून जलव्यवस्थापन यांद्वारे भविष्यातील पाणीटंचाई कमी करण्याचे उद्दिष्ट आहे. पशुधनाच्या चारा टंचाईच्या पार्श्वभूमीवर उपलब्ध चाऱ्याचे नियोजन, पीक अवशेषांचा योग्य वापर, चाऱ्याची बचत, पर्यायी चारा उत्पादन आणि पशुवैद्यकीय सेवांशी समन्वय या उपाययोजनांनाही महत्त्व राहणार आहे.
*सामाजिक बांधिलकीचे उदाहरण*
या उपक्रमासाठी स्वतःची जमीन नाममात्र एक रुपया प्रतिमहिना भाड्याने उपलब्ध करून देणारे श्री. लखन राठोड यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरले आहे. वैयक्तिक संसाधने समाजाच्या गरजेसाठी उपलब्ध करून देण्याची ही कृती लोकसहभागाच्या भावनेला बळ देणारी आहे.
*उद्घाटनप्रसंगीचे मान्यवर*
या उपक्रमाच्या उद्घाटनप्रसंगी मा. श्री. विवेक जॉन्सन, भा.प्र.से., जिल्हाधिकारी व जिल्हा दंडाधिकारी, बीड; मा. श्री. जितिन रहमान, भा.प्र.से., मुख्य कार्यकारी अधिकारी, जिल्हा परिषद, बीड; डॉ. सुमंत पांडे, निवृत्त कार्यकारी संचालक, वॉटर लिटरेसी सेंटर, यशदा, पुणे; अभिनेत्री, लेखिका, समाजसेविका आणि नभांगण फाउंडेशनच्या संस्थापिका राजश्री देशपांडे; सौ. सविता अच्युत राठोड, सरपंच, ग्रामपंचायत वसंतनगर तांडा; आणि सौ. कमल एकनाथ राठोड, अध्यक्षा, उमेद जगदंबा महिला ग्रामसंघ यांचा सहभाग नियोजित आहे. उद्घाटनप्रसंगी बोलताना जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री. जितिन रहमान यांनी या उपक्रमाचे कौतुक केले. दुष्काळाच्या परिस्थितीत पशुधनाचे संरक्षण करण्यासाठी ग्रामपंचायत, महिला ग्रामसंघ, स्थानिक नागरिक आणि सामाजिक संस्था यांच्या सहभागातून उभारलेले हे केंद्र आदर्श व्यवस्थापनाचे उदाहरण असल्याचे त्यांनी सांगितले.
तसेच, “हा लोकसहभागाधारित पशुधन आधार केंद्राचा नमुना भविष्यात परिसरातील इतर गावांमध्येही प्रतिकृती करता येईल”, असे श्री. रहमान यांनी यावेळी म्हटले. स्थानिक गरजांच्या आकलनावर आधारित विकेंद्रित नियोजन आणि समुदायाचा सहभाग यामुळे हा उपक्रम अधिक टिकाऊ व परिणामकारक होऊ शकतो, असेही त्यांनी नमूद केले. वसंतनगर तांडा आणि पंचक्रोशीतील गरजू पशुपालकांनी या केंद्राचा लाभ घ्यावा. तसेच सामाजिक संस्था, दानशूर व्यक्ती, शेतकरी आणि नागरिकांनी या उपक्रमात सहभागी होऊन चारा, पाणी, आर्थिक मदत आणि अन्य आवश्यक सहकार्य करावे, असे आवाहन ग्रामपंचायत व उमेद महिला ग्रामसंघाच्या वतीने करण्यात येत आहे.
*डीसीबी बँकेचे सहकार्य*
या उपक्रमाच्या अंमलबजावणीसाठी डीसीबी बँकेच्या सीएसआर उपक्रमाचे सहकार्य लाभत आहे. संकट मोठे असले, तरी सामूहिक प्रयत्नांची ताकद त्याहून मोठी असते. लोकसहभागातून पशुधनाचे संरक्षण आणि जलसुरक्षित गावाच्या निर्मितीच्या दिशेने वसंतनगर तांडा एक पाऊल पुढे टाकत आहे.
---------------
हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर
