आज 'जागतिक चिमणी दिन'. कॅलेंडरवरची ही तारीख आपल्याला क्षणभर थांबायला आणि ऐकायला भाग पाडते. पण ऐकायचे तरी काय? आपल्या सिमेंटच्या जंगलात आणि 'साऊंडप्रूफ' घरांमध्ये एक भयाण शांतता पसरली आहे. एकेकाळी भारतीय घरांचा जिवंतपणा असलेली, सकाळी अलार्मसारखी चिवचिवणारी आपली चिमणी आज केवळ आठवणीत उरली आहे.

माझे हे चिंतन केवळ पर्यावरणाचे आकडे सांगण्यासाठी नाही, तर एका आधुनिक मानवाच्या आत्मजागृतीचा हा प्रवास आहे.

आपल्या पूर्वजांचा वारसा आणि संवेदनशीलता

या प्रवासाची सुरुवात माझ्या अंतर्मनात डोकावण्यापासून झाली. आपल्या भारतीय संस्कृतीत घराचा अर्थ केवळ माणसांच्या निवासापुरता मर्यादित नव्हता. 'सर्वभूतहिते रताः' हा सिद्धांत आपल्या पूर्वजांच्या जगण्याचा भाग होता.

आमच्या आजोबांनी घरांना मुद्दाम 'कोनाडे' ठेवले होते, अंगणात धान्य निवडताना मुद्दाम थोडे दाणे खाली सांडले जायचे. त्यांना माहिती होते की, जोपर्यंत घराच्या छताखाली कोणा जिवाचे पंख फडफडत नाहीत, तोपर्यंत ते घर 'घर' नसून केवळ एक दगड-विटांचा सांगाडा आहे. आम्ही मात्र 'इंटिरिअर डिझाइन'च्या नादात निसर्गाशी असलेले हे अद्वैत नाते तोडून टाकले.

आधुनिकतेचे शून्य: जेव्हा घर 'कोठडी' झाले

आज आपण आपली घरे 'स्मार्ट' आणि स्वच्छ केली, पण त्या प्रक्रियेत आपण त्यांना 'संवेदनशून्य' केले आहे. चकाकणाऱ्या काचांच्या इमारतींवर या इवल्याशा जिवाला पाय टेकायलाही जागा उरली नाही. आपण अंगणातील मातीवर टाइल्स बसवल्या आणि चिमणीच्या घरट्याला 'कचरा' ठरवून बाहेर फेकले.

जेव्हा मी एका चिमणीला माझ्या बाल्कनीच्या काचेवर धडका मारताना पाहिले, तेव्हा माझ्या लक्षात आले की माझा 'विकास' तिच्या 'विनाशा'चे कारण ठरतोय. या जाणिवेने माझ्या मनात एक जबाबदारीची भावना निर्माण केली. ही केवळ दया नव्हती, तर आपल्याच घराच्या एका बेदखल केलेल्या सदस्याप्रती असलेले कर्तव्य होते.

समन्वयाकडून वैश्विक शांततेकडे

जबाबदारी जेव्हा प्रेमातून जन्माला येते, तेव्हा ती ओझे वाटत नाही. मी माझ्या वागण्यात छोटे बदल केले—बाल्कनीमध्ये मातीचे एक 'सकोरे' (पाण्याचे भांडे) ठेवले, काही देशी झाडे लावली. आणि आश्चर्य म्हणजे, जशा चिमण्या परतल्या, तशी माझ्या आयुष्यात एक वेगळीच शांतता अवतरली.

जेव्हा आपण अशा जिवाची काळजी घेतो जो आपल्याला बदल्यात काहीच देऊ शकत नाही, तेव्हा आपला 'अहंकार' गळून पडतो. आपण केवळ 'मानवकेंद्रित' न राहता 'जीवकेंद्रित' होतो. हाच तो वैश्विक समन्वय आहे, जिथे आपण निसर्गाचे मालक नाही तर त्याचे एक अंश आहोत असे मानतो.

एक साद, एका बदलासाठी

या चिमणी दिनानिमित्त मी तुम्हाला केवळ सोशल मीडिया पोस्ट करण्यापलीकडे जाऊन काही कृती करण्याचे आवाहन करतो:

'घरटं' राहू द्या: तुमच्या बाल्कनीतील घरटे हा कचरा नसून एक आशीर्वाद आहे, हे समजून घ्या.

पाण्याचे दातृत्व: कडक उन्हाळ्यात मातीच्या भांड्यात थोडे पाणी ठेवा, तो एखाद्या चिमणीसाठी जीवदान ठरू शकते.

देशी वनस्पती: शोभेच्या प्लॅस्टिकच्या झाडांऐवजी तुळस, कढीपत्ता किंवा झेंडू लावा.

चिमणीचे आपल्या खिडकीत परतणे, हे आपण अजूनही 'माणूस' असल्याचे लक्षण आहे. जर आपण या इवल्याशा जिवासाठी जागा करू शकलो, तरच आपण या विश्वाशी सुसंवादात आहोत असे म्हणता येईल.

चिमणी ही केवळ एक पक्षी नाही, ती आपल्या आत्म्याची साद आहे. तिचे गाणे कधीही मूक होऊ देऊ नका.

लेखक: विजयकुमार कट्टी

---------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर