भारतीय समाजाच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की ज्यांनी आपल्या धैर्य, दूरदृष्टी आणि निःस्वार्थ कार्यातून समाजाच्या विचारविश्वाला नवे परिमाण दिले. स्त्रीशिक्षणाचा पाया रचणाऱ्या, सामाजिक समतेचा विचार रुजवणाऱ्या आणि मानवतेच्या मूल्यांना जीवनकार्याचे स्वरूप देणाऱ्या क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे नाव त्या थोर व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने घेतले जाते. स्त्रीला शिक्षणाचा अधिकार नसलेल्या, जातिभेद आणि अंधश्रद्धांच्या जोखडात अडकलेल्या भारतीय समाजात त्यांनी प्रबोधनाची ज्योत पेटवली. स्त्रीला शिक्षण, स्वाभिमान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला. १० मार्च हा दिवस त्यांच्या स्मृतिदिनाच्या रूपाने साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका महान समाजसुधारकाची आठवण करून देणारा दिवस नसून स्त्रीशिक्षण, सामाजिक समता आणि मानवतेच्या मूल्यांची जपणूक करण्याची प्रेरणा देणारा दिवस आहे.
सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे एका साध्या शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील खंडोजी नेवसे आणि आई लक्ष्मीबाई नेवसे हे कष्टाळू आणि साधे स्वभावाचे होते. त्या काळात भारतीय समाजात स्त्रियांना शिक्षणाचा अधिकार नव्हता. स्त्रीचे आयुष्य घरकाम, कुटुंबाची सेवा आणि सामाजिक बंधनांच्या चौकटीत मर्यादित ठेवले जात असे. बालविवाह, विधवांवरील अन्याय, स्त्रीशिक्षणाचा अभाव आणि जातीय विषमता या समस्या समाजात खोलवर रुजलेल्या होत्या. अशा वातावरणात सावित्रीबाईंचे बालपण गेले. लहान वयातच त्यांचा विवाह महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्याशी झाला. हा विवाह सावित्रीबाईंच्या आयुष्यातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरला. महात्मा ज्योतिराव फुले हे अत्यंत प्रगत विचारांचे समाजसुधारक होते. त्यांनी समाजातील अन्यायकारक परंपरांना आव्हान देण्याचा धाडसी मार्ग स्वीकारला होता. विवाहानंतर त्यांनी सावित्रीबाईंना शिक्षण देण्याचा निर्णय घेतला. त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती लक्षात घेतली तर हा निर्णय अत्यंत क्रांतिकारक होता. समाजातील अनेक लोकांनी या निर्णयाचा विरोध केला. परंतु ज्योतिराव फुले यांनी सामाजिक टीकेची पर्वा न करता सावित्रीबाईंना शिक्षण दिले. सावित्रीबाईंनीही अत्यंत मेहनतीने शिक्षण घेतले आणि पुढे त्या भारतातील पहिल्या स्त्री शिक्षिका बनल्या. शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे, याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.
१८४८ साली पुण्यातील भिडेवाडा येथे सावित्रीबाई फुले आणि ज्योतिराव फुले यांनी मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू केली. ही घटना भारतीय शिक्षणाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानली जाते. त्या काळात मुलींना शाळेत पाठवणे हे समाजाच्या दृष्टीने अत्यंत अनुचित मानले जात होते. सावित्रीबाई शाळेत जात असताना अनेक लोक त्यांच्यावर दगड, चिखल आणि गोमूत्र फेकत असत. त्यांना अपमानास्पद शब्दांनी हिणवले जात असे. परंतु या सर्व अपमानांना न जुमानता सावित्रीबाई दररोज शाळेत जात राहिल्या. त्या आपल्या पिशवीत दोन साड्या घेऊन जात असत. एखादी साडी खराब झाली तर दुसरी साडी नेसून त्या पुन्हा वर्गात जाऊन मुलींना शिकवण्याचे काम सुरू करत असत. त्यांच्या या धैर्यामुळे आणि चिकाटीमुळे स्त्रीशिक्षणाची ज्योत अखंड प्रज्वलित राहिली. सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाचा प्रसार करताना समाजातील दलित, शोषित आणि वंचित घटकांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला. त्या काळात जातिव्यवस्था अत्यंत कठोर होती आणि खालच्या जातींतील लोकांना शिक्षण घेण्याचा अधिकार नव्हता. शिक्षण ही केवळ उच्चवर्णीयांची मक्तेदारी मानली जात होती. परंतु सावित्रीबाई आणि ज्योतिराव फुले यांनी या अन्यायकारक व्यवस्थेला आव्हान दिले. त्यांनी दलित मुलांसाठी आणि मुलींसाठी अनेक शाळा सुरू केल्या. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे समाजातील दुर्लक्षित घटकांना शिक्षणाची संधी मिळाली. शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजात समता निर्माण करता येईल, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रियांच्या सन्मानासाठी आणि त्यांच्या हक्कांसाठीही मोठा संघर्ष केला. त्या काळात विधवा स्त्रियांची स्थिती अत्यंत दयनीय होती. समाजाने त्यांच्यावर अनेक बंधने लादली होती. विधवांना शिक्षण घेण्याची किंवा पुनर्विवाह करण्याची संधी नव्हती. अनेक वेळा अविवाहित किंवा विधवा स्त्रियांना समाजाच्या भीतीने नवजात बालकांची हत्या करण्यास भाग पाडले जात असे. या अमानुष प्रथेला आळा घालण्यासाठी सावित्रीबाई आणि ज्योतिराव फुले यांनी पुण्यात “बालहत्या प्रतिबंधक गृह” सुरू केले. येथे अवांछित किंवा अनाथ बालकांना सुरक्षित आश्रय दिला जात असे. या कार्यामुळे अनेक बालकांचे प्राण वाचले आणि अनेक स्त्रियांना सन्मानाने जगण्याची संधी मिळाली. सावित्रीबाई फुले या केवळ शिक्षिका नव्हत्या तर त्या एक संवेदनशील कवयित्रीही होत्या. त्यांच्या “काव्यफुले” आणि “बावनकशी सुबोध रत्नाकर” या काव्यसंग्रहांमधून समाजजागृतीचा प्रभावी संदेश दिला आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये शिक्षणाचे महत्त्व, आत्मसन्मान, सामाजिक समता आणि मानवतेचा विचार स्पष्टपणे दिसून येतो. अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर पडण्यासाठी शिक्षण हा एकमेव मार्ग आहे, हा संदेश त्यांनी आपल्या साहित्यामधून समाजापर्यंत पोहोचवला.
सावित्रीबाई फुले यांनी महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी स्थापन केलेल्या सत्यशोधक समाजाच्या कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला. सत्यशोधक समाजाचा उद्देश समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि अन्यायकारक प्रथा दूर करून समतेवर आधारित समाजव्यवस्था निर्माण करणे हा होता. सावित्रीबाई फुले यांनी या चळवळीच्या माध्यमातून स्त्रियांमध्ये आत्मविश्वास आणि स्वाभिमान जागृत करण्याचे कार्य केले. त्यांनी स्त्रियांना स्वतःच्या अधिकारांची जाणीव करून दिली आणि समाजातील अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा दिली.
सावित्रीबाई फुले यांच्या आयुष्यातील आणखी एक महत्त्वपूर्ण पैलू म्हणजे त्यांची मानवसेवा. १८९७ साली पुण्यात प्लेगची भीषण साथ पसरली होती. त्या काळात अनेक लोक आजारी लोकांपासून दूर राहू लागले होते. परंतु सावित्रीबाई फुले यांनी समाजसेवेचा आदर्श घालून दिला. त्यांनी प्लेगग्रस्त लोकांची सेवा करण्यासाठी पुढाकार घेतला. त्या आजारी लोकांना स्वतः खांद्यावर उचलून दवाखान्यात घेऊन जात असत. या सेवाकार्यात त्यांना प्लेगचा संसर्ग झाला आणि १० मार्च १८९७ रोजी त्यांचे निधन झाले. समाजसेवेच्या कार्यात स्वतःचे प्राण अर्पण करणाऱ्या या महान स्त्रीचे जीवन खऱ्या अर्थाने मानवतेच्या सेवेसाठी समर्पित होते.
सावित्रीबाई फुले यांच्या कार्याचा प्रभाव आजच्या भारतीय समाजावरही स्पष्टपणे दिसून येतो. आज स्त्रीशिक्षणाला मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले जाते. मुली शिक्षणाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये प्रगती करत आहेत. विज्ञान, तंत्रज्ञान, प्रशासन, राजकारण, साहित्य, कला आणि क्रीडा अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये महिलांनी उल्लेखनीय यश संपादन केले आहे. या सर्व परिवर्तनामागे सावित्रीबाई फुले यांच्यासारख्या समाजसुधारकांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांनी पेटवलेली शिक्षणाची ज्योत आज लाखो मुलींच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करत आहे.
आजच्या आधुनिक समाजातही स्त्री-पुरुष असमानता, शिक्षणातील विषमता आणि सामाजिक भेदभाव पूर्णपणे नाहीसे झालेले नाहीत. ग्रामीण भागात अजूनही अनेक मुलींना शिक्षणाच्या संधी मर्यादित प्रमाणात मिळतात. महिलांवरील अत्याचार, लैंगिक भेदभाव आणि सामाजिक रूढींचा प्रभाव अजूनही काही प्रमाणात दिसून येतो. त्यामुळे सावित्रीबाई फुले यांच्या विचारांची आणि कार्याची आवश्यकता आजही तितकीच महत्त्वाची आहे. त्यांच्या विचारांमधून समाजाला समतेचा, शिक्षणाचा आणि मानवतेचा मार्ग दिसतो.
क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले या भारतीय स्त्रीशक्तीचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांनी समाजातील जाचक परंपरांना आव्हान देऊन स्त्रीला शिक्षण, स्वाभिमान आणि समानतेचा मार्ग दाखवला. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सामाजिक परिवर्तनाची नवीनच दिशा निर्माण झाली. त्यांनी दाखवलेला मार्ग म्हणजे ज्ञान, समता आणि मानवतेचा मार्ग होय.
१० मार्च हा दिवस सावित्रीबाई फुले यांच्या स्मृतिदिनाच्या निमित्ताने आपण त्यांच्या महान कार्याचे स्मरण करतो. परंतु त्यांच्या स्मृतीला खरी आदरांजली म्हणजे त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे होय. समाजात शिक्षणाचा प्रसार करणे, स्त्री-पुरुष समानतेची जाणीव वाढवणे आणि मानवी मूल्यांवर आधारित समाजरचना निर्माण करणे ही आजच्या काळातील महत्त्वाची गरज आहे.
क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, धैर्य, समर्पण आणि सामाजिक परिवर्तनाची प्रेरणादायी गाथा आहे. त्यांनी आयुष्यभर शिक्षण, समता आणि मानवतेचा संदेश दिला. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजाला नवी दिशा मिळाली. म्हणूनच सावित्रीबाई फुले यांचे नाव भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात सदैव आदराने घेतले जाईल. त्यांच्या स्मृतिदिनी आपण त्यांच्या कार्याचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून अधिक न्याय्य, समताधिष्ठित आणि शिक्षित समाज निर्माण करण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे हीच त्यांना अर्पण केलेली खरी श्रद्धांजली ठरेल.
- डॉ. राजेंद्र बगाटे
---------------
हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी
