गुरु हा शब्द उच्चारताच आपल्या डोळ्यांसमोर ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित करणारी, जीवनातील अंधार दूर करणारी आणि योग्य मार्ग दाखवणारी तेजस्वी व्यक्ती उभी राहते. भारतीय संस्कृतीत गुरुचे स्थान देवापेक्षाही श्रेष्ठ मानले गेले आहे. कारण देव आपल्याला जीवन देतो, परंतु त्या जीवनाला योग्य दिशा देण्याचे कार्य गुरु करतो. म्हणूनच आषाढ पौर्णिमेला साजरी केली जाणारी गुरुपौर्णिमा ही भारतीय संस्कृतीतील कृतज्ञता, श्रद्धा आणि ज्ञानाचा गौरव करणारी अत्यंत पवित्र परंपरा आहे.
गुरुपौर्णिमेला व्यास पौर्णिमा असेही म्हणतात. या दिवशी महर्षी वेदव्यास यांची जयंती साजरी केली जाते. महर्षी वेदव्यास यांनी वेदांचे वर्गीकरण केले, महाभारतासारखा महान ग्रंथ लिहिला तसेच अठरा पुराणांची निर्मिती केली. भारतीय ज्ञानपरंपरेचे ते महान शिल्पकार असल्यामुळे त्यांना आदिगुरु म्हणून मान दिला जातो.
भारतीय संस्कृतीत गुरुचे महत्त्व सांगताना अनेक संस्कृत श्लोक आढळतात.
१. गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः...
संस्कृत श्लोक :
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
अर्थ :
गुरु हेच ब्रह्मा आहेत, गुरु हेच विष्णू आहेत आणि गुरु हेच महादेव आहेत. गुरु हे साक्षात परब्रह्माचे स्वरूप आहेत. अशा त्या श्रीगुरूंना माझा नम्र प्रणाम.
या श्लोकातून गुरुचे दैवी स्वरूप स्पष्ट होते. गुरु हा केवळ शिक्षण देणारा नसून जीवनाला अर्थ देणारा मार्गदर्शक असतो.
२. अज्ञानतिमिरान्धस्य...
संस्कृत श्लोक :
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
अर्थ :
अज्ञानाच्या अंधारामुळे ज्यांचे डोळे मिटले होते, त्यांना ज्ञानरूपी अंजन लावून ज्यांनी दृष्टी दिली, त्या श्रीगुरूंना माझा नमस्कार.
हा श्लोक गुरुच्या ज्ञानदानाच्या कार्याचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतो. गुरु विद्यार्थ्याच्या जीवनातील अज्ञान दूर करून त्याला सत्य, विवेक आणि यशाचा मार्ग दाखवतो.
३. आचार्यात् पादमादत्ते...
संस्कृत श्लोक :
आचार्यात् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च॥
अर्थ :
विद्यार्थी आपल्या ज्ञानाचा एक चतुर्थांश भाग गुरुंकडून, एक चतुर्थांश स्वतःच्या बुद्धीने, एक चतुर्थांश सहाध्यायांकडून आणि उर्वरित अनुभवातून प्राप्त करतो.
हा श्लोक शिकवतो की गुरु दिशा दाखवतो; मात्र यशस्वी होण्यासाठी विद्यार्थ्याने स्वतःचे प्रयत्न आणि अनुभवही तितकेच महत्त्वाचे असतात.
आजच्या आधुनिक युगात माहितीचा महासागर आपल्या हातातील मोबाईलमध्ये उपलब्ध आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इंटरनेट आणि डिजिटल माध्यमांमुळे ज्ञान सहज मिळते. परंतु माहिती आणि ज्ञान यांत मूलभूत फरक आहे. माहिती अनेक ठिकाणी मिळू शकते; परंतु योग्य-अयोग्याचा विवेक, नैतिक मूल्ये, जीवनातील निर्णयक्षमता आणि व्यक्तिमत्त्व विकास हे गुरुच्या मार्गदर्शनातूनच घडते.
गुरु हा केवळ शाळा किंवा महाविद्यालयातील शिक्षक नसतो. आई-वडील हे मुलाचे पहिले गुरु असतात. समाजातील अनुभवी व्यक्ती, संत-महात्मे, वैज्ञानिक, साहित्यिक, प्रशिक्षक, कला क्षेत्रातील मार्गदर्शक आणि जीवनातील कठीण प्रसंगही आपल्याला काहीतरी शिकवतात. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या जीवनातील सर्व गुरुजनांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली पाहिजे.
भारतीय इतिहासात गुरु-शिष्य परंपरेची अनेक प्रेरणादायी उदाहरणे आढळतात. भगवान श्रीकृष्णांनी सांदीपनी मुनींकडून शिक्षण घेतले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनात जिजाऊ माता, दादोजी कोंडदेव आणि समर्थ रामदासस्वामी यांच्या संस्कारांचा मोठा प्रभाव होता. स्वामी विवेकानंद यांच्या जीवनाला श्रीरामकृष्ण परमहंस यांच्या मार्गदर्शनाने नवी दिशा मिळाली. या सर्व उदाहरणांमधून गुरुचे महत्त्व अधोरेखित होते.
गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी विद्यार्थी आपल्या गुरुजनांचा सत्कार करतात, त्यांचे आशीर्वाद घेतात आणि ज्ञानार्जनाचा नवा संकल्प करतात. अनेक शैक्षणिक संस्था, आश्रम, धार्मिक स्थळे आणि सामाजिक संस्था व्याख्याने, सत्संग, सांस्कृतिक कार्यक्रम, ग्रंथपूजन आणि समाजोपयोगी उपक्रमांचे आयोजन करतात. हा दिवस केवळ पूजा करण्याचा नसून गुरुंनी दिलेल्या मूल्यांचे आचरण करण्याचा आहे.
आज समाजाला केवळ सुशिक्षित नव्हे, तर सुसंस्कृत नागरिकांची आवश्यकता आहे. प्रामाणिकपणा, शिस्त, संवेदनशीलता, राष्ट्रप्रेम, सामाजिक बांधिलकी आणि मानवता या मूल्यांचे शिक्षण गुरुंकडूनच मिळते. म्हणूनच गुरुचे ऋण कोणत्याही प्रकारे फेडता येत नाही; ते केवळ त्यांच्या शिकवणुकीनुसार जीवन जगूनच व्यक्त करता येते.
गुरुपौर्णिमा हा केवळ धार्मिक सण नसून भारतीय संस्कृतीतील ज्ञान, संस्कार, विनय आणि कृतज्ञतेचा उत्सव आहे. या पवित्र दिनी आपल्या जीवनाला दिशा देणाऱ्या सर्व गुरुजनांना विनम्र अभिवादन करून त्यांच्या आदर्शांचे पालन करण्याचा संकल्प करूया. कारण गुरुंच्या मार्गदर्शनातूनच व्यक्ती घडते, व्यक्तीमधून समाज घडतो आणि समाजातून राष्ट्र सक्षम बनते.
गुरुंच्या चरणी नतमस्तक होणे म्हणजे केवळ व्यक्तीला वंदन करणे नव्हे, तर ज्ञान, संस्कार आणि सत्याच्या अखंड परंपरेलाच प्रणाम करणे होय.
---------------
हिंदुस्थान समाचार / संदेश साळुंके (रायगड)
