जगभरातील मृत्यूंच्या प्रमुख कारणांमध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांचा समावेश होतो. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, २०२२ मध्ये या आजारांमुळे सुमारे १.९८ कोटी लोकांचा मृत्यू झाला. त्यामध्ये हृदयविकाराचा झटका आणि पक्षाघाताचा मोठा वाटा आहे. या आकडेवारीकडे केवळ वैद्यकीय समस्या म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. हृदयविकाराचा संबंध व्यक्तीच्या आहाराशी, कामाच्या स्वरूपाशी, व्यायामाच्या सवयीशी, मानसिक स्थितीशी, पर्यावरणाशी आणि आरोग्यसेवेच्या उपलब्धतेशी आहे. त्यामुळे उपचारांइतकेच प्रतिबंध आणि आरोग्यविषयक जागरूकता महत्त्वाची आहे.
हृदयविकार केवळ वृद्धांचा आजार आहे, ही धारणा बदलण्याची गरज आहे. बैठी जीवनशैली, सततचा मानसिक ताण, अनियमित झोप, रात्रीचे जागरण, प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ आणि डिजिटल साधनांचा अतिरेक यामुळे तरुण वयातही हृदयाच्या आरोग्याशी संबंधित जोखीम वाढू शकते. पूर्वी दैनंदिन जीवनातील अनेक कामांतून सहज शारीरिक श्रम होत असत; आज वाहनांचा आणि यंत्रांचा वाढता वापर, कार्यालयीन बैठी कामे आणि पडद्यांसमोरील वाढता वेळ यामुळे शरीराची हालचाल कमी झाली आहे. त्यामुळे हृदयाची काळजी वृद्धापकाळात सुरू करण्याऐवजी बालपणापासूनच निरोगी सवयी रुजविणे आवश्यक आहे. हृदयाच्या आरोग्याचा आहाराशी थेट संबंध आहे. पारंपरिक आहारातील धान्ये, डाळी, कडधान्ये, भाज्या, पालेभाज्या आणि फळे यांचे स्थान आता अनेकदा अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ, तळलेले खाद्यपदार्थ, अधिक मीठ-साखर असलेले पदार्थ आणि गोड पेये घेत आहेत. चव आणि सोयीच्या मागे धावताना पोषणमूल्याचा विचार मागे पडतो. हृदयासाठी कोणताही एक चमत्कारिक आहार नसतो; ताजे, संतुलित आणि विविधतापूर्ण अन्न, योग्य प्रमाण आणि मीठ-साखरेचे भान ही अधिक महत्त्वाची तत्त्वे आहेत. त्याचबरोबर शरीराला नियमित हालचाल मिळणे आवश्यक आहे. चालणे, सायकल चालवणे, पोहणे, योगासने, मैदानी खेळ किंवा आपल्या क्षमतेनुसार केलेली नियमित शारीरिक हालचाल आरोग्यदायी जीवनशैलीचा भाग होऊ शकते. आधीपासून हृदयविकार किंवा इतर गंभीर आजार असल्यास व्यायामाबाबत वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
तंबाखू आणि धूम्रपान हृदयासाठी घातक आहेत. सिगारेट, विडी, गुटखा, मावा किंवा तंबाखूच्या इतर प्रकारांचे सेवन रक्तवाहिन्यांवर विपरीत परिणाम करू शकते आणि हृदयविकारासह अनेक आजारांचा धोका वाढवते. व्यसनापासून मुक्त होणे काहींसाठी कठीण असले तरी त्यासाठी समुपदेशन आणि वैद्यकीय मदत उपलब्ध आहे. विशेषतः युवकांमध्ये तंबाखूची सुरुवातच होऊ नये यासाठी कुटुंब, शाळा, महाविद्यालये आणि समाजाने एकत्रित प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. तंबाखूमुक्त जीवन हा केवळ वैयक्तिक आरोग्याचा प्रश्न नसून कुटुंबाच्या आरोग्याशी जोडलेली जबाबदारी आहे.
आधुनिक जीवनातील सततचा ताण हृदयाच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करण्यास कारणीभूत ठरतो. रोजगारातील स्पर्धा, आर्थिक चिंता, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, सामाजिक अपेक्षा आणि सततची डिजिटल उपलब्धता यामुळे मनाला विश्रांती मिळणे कठीण झाले आहे. ताण कमी करण्यासाठी धूम्रपान, मद्यपान किंवा अस्वास्थ्यकर अन्नाचा आधार घेणे समस्या वाढवू शकते. त्याऐवजी पुरेशी झोप, नियमित शारीरिक हालचाल, कुटुंबीयांशी संवाद, छंद, ध्यान-योग आणि आवश्यकतेनुसार समुपदेशन यांसारख्या आरोग्यदायी मार्गांचा अवलंब करणे अधिक योग्य आहे. शरीर आणि मन यांचे आरोग्य परस्परांपासून वेगळे करता येत नाही.
उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि रक्तातील वाढलेले कोलेस्टेरॉल हे हृदयविकाराच्या जोखमीतील महत्त्वाचे घटक आहेत. यांपैकी काही स्थिती सुरुवातीला स्पष्ट लक्षणे न देता वाढू शकतात. त्यामुळे ‘काही त्रास नाही म्हणजे आजार नाही’ हा समज टाळणे आवश्यक आहे. नियमित रक्तदाब तपासणी, रक्तातील साखर व कोलेस्टेरॉलची तपासणी, वजनावर नियंत्रण आणि वैद्यकीय सल्ल्यानुसार आवश्यक आरोग्य तपासण्या करून घेणे ही प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेची महत्त्वाची पायरी आहे. कुटुंबात हृदयविकाराचा इतिहास असल्यास किंवा मधुमेह व उच्च रक्तदाबासारख्या समस्या असल्यास अधिक सजग राहणे गरजेचे आहे.
हृदयविकाराची लक्षणे ओळखणे आणि तातडीने उपचार मिळवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. छातीत दडपण किंवा वेदना, श्वास घेण्यास त्रास, अचानक घाम येणे, मळमळ, चक्कर, असामान्य अशक्तपणा किंवा वेदना हात, खांदा, पाठ, मान अथवा जबड्याकडे जाणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. प्रत्येक व्यक्तीत लक्षणे सारखी असतीलच असे नाही. अचानक गंभीर लक्षणे जाणवल्यास घरगुती उपायांवर वेळ न घालवता तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे. हृदयविकाराच्या उपचारात वेळ हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
महिलांच्या हृदयाच्या आरोग्याकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. घर, रोजगार, मुलांचे संगोपन, वृद्धांची काळजी आणि इतर जबाबदाऱ्यांमध्ये स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. त्यामुळे महिलांनी नियमित आरोग्य तपासणीला प्राधान्य देणे आणि कुटुंबीयांनीही त्यासाठी आवश्यक सहकार्य करणे गरजेचे आहे. त्याचप्रमाणे ग्रामीण भागातील नागरिकांसाठी प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि स्थानिक आरोग्यव्यवस्थेत रक्तदाब, मधुमेह आणि हृदयविकाराच्या जोखमीची प्राथमिक तपासणी सहज उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. तज्ज्ञ सेवा आणि आपत्कालीन उपचारांपर्यंत पोहोचण्यातील अडचणी कमी करणे हे सार्वजनिक आरोग्यव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे.
हृदयाच्या आरोग्याचा संबंध पर्यावरणाशीही आहे. वायुप्रदूषण, ध्वनीप्रदूषण, वाहतुकीची गर्दी आणि हिरवळीचा अभाव यांचा मानवी आरोग्यावर परिणाम होतो. त्यामुळे आरोग्यदायी शहर म्हणजे केवळ मोठी रुग्णालये असलेले शहर नव्हे; तर नागरिकांना चालता येईल, सायकल चालवता येईल, व्यायाम करता येईल आणि स्वच्छ हवा मिळेल असे शहर होय. उद्याने, सार्वजनिक मैदाने, सुरक्षित पदपथ आणि सायकल मार्ग यांसारख्या सुविधा आरोग्यदायी जीवनशैलीला प्रोत्साहन देतात. पर्यावरण संरक्षण आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा परस्परसंबंध समजून घेणे त्यामुळे आवश्यक आहे.
मुलांच्या जीवनशैलीकडेही गांभीर्याने पाहिले पाहिजे. बालपणात लागलेल्या सवयी पुढील आयुष्यात टिकतात. त्यामुळे मुलांना संतुलित आहार, मैदानी खेळ, नियमित शारीरिक हालचाल आणि पुरेशी झोप यांची सवय लावणे आवश्यक आहे. प्रत्येक मोकळ्या वेळेत भ्रमणध्वनी किंवा दूरचित्रवाणीचा वापर करण्याऐवजी खेळ, वाचन आणि सामाजिक उपक्रमांना स्थान मिळाले पाहिजे. शाळांमध्येही आरोग्यशिक्षण केवळ पाठ्यपुस्तकातील विषय न राहता प्रत्यक्ष जीवनशैलीशी जोडले गेले पाहिजे. आजच्या मुलांच्या आरोग्यदायी सवयी म्हणजे उद्याच्या निरोगी समाजाची पायाभरणी होय.
आरोग्यविषयक माहितीच्या वाढत्या प्रसाराबरोबर चुकीच्या माहितीचे आव्हानही वाढले आहे. सामाजिक माध्यमांवर हृदयविकारासाठी विविध घरगुती उपाय, चमत्कारिक उपचार किंवा तपासणीशिवाय औषधोपचार सुचविले जातात. अशा माहितीवर अंधविश्वास ठेवण्याऐवजी तिचा स्रोत आणि वैज्ञानिक आधार तपासणे आवश्यक आहे. हृदयाशी संबंधित समस्या असल्यास पात्र वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित आहे. स्वतःहून औषधोपचार करण्यापेक्षा योग्य वेळी योग्य निदान आणि उपचार घेणे महत्त्वाचे आहे.
हृदयाचे आरोग्य ही केवळ व्यक्तीची जबाबदारी नाही. कुटुंब, शाळा, कार्यस्थळे, स्थानिक स्वराज्य संस्था, आरोग्य यंत्रणा आणि शासन या सर्वांची त्यात भूमिका आहे. आरोग्यदायी आहाराची उपलब्धता, तंबाखूमुक्त सार्वजनिक वातावरण, शारीरिक हालचालींसाठी सुरक्षित जागा, आरोग्य तपासणीच्या सुविधा आणि वेळेवर वैद्यकीय सेवा यांचा विस्तार झाला तर हृदयविकाराचा धोका कमी करण्यासाठी पोषक सामाजिक वातावरण तयार होऊ शकते. ‘आजार झाल्यावर उपचार’ या दृष्टिकोनाबरोबर ‘आजार होऊ नये म्हणून प्रतिबंध’ ही आरोग्यव्यवस्थेची दिशा अधिक मजबूत होणे गरजेचे आहे.
जागतिक हृदय दिनाचा खरा अर्थ एका दिवसापुरता कार्यक्रम आयोजित करण्यात नाही, तर आपल्या दैनंदिन निवडींमध्ये आरोग्याला स्थान देण्यात आहे. काय खातो, किती हालचाल करतो, किती झोपतो, ताणाचा सामना कसा करतो, तंबाखूपासून दूर राहतो का आणि आरोग्याच्या इशाऱ्यांकडे किती गांभीर्याने पाहतो, यावर आपल्या हृदयाचे भवितव्य मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. आरोग्यासाठी वेळ ‘उरला’ तर देण्याऐवजी आरोग्यासाठी वेळ राखून ठेवण्याची सवय लागली पाहिजे.
२९ सप्टेंबरचा जागतिक हृदय दिन त्यामुळे भीती निर्माण करण्याचा नव्हे, तर सजगता वाढविण्याचा दिवस आहे. हृदय आपल्यासाठी आयुष्यभर अविरत कार्य करते; त्याच्या बदल्यात त्याला गरज आहे ती निरोगी जीवनशैलीची आणि वेळेवर घेतलेल्या काळजीची. संतुलित आहार, नियमित हालचाल, व्यसनमुक्त जीवन, पुरेशी झोप, ताणाचे योग्य व्यवस्थापन, नियमित आरोग्य तपासणी आणि लक्षणांकडे वेळीच लक्ष देणे या सवयी स्वीकारल्या तर हृदयाच्या आरोग्यासाठी आपण महत्त्वाचे पाऊल उचलू शकतो. म्हणून या जागतिक हृदय दिनी केवळ हृदयविकाराविषयी चर्चा न करता आपल्या जीवनपद्धतीत आवश्यक बदल करण्याचा संकल्प करूया. हृदय निरोगी असेल तर जीवनाची लय अधिक सक्षम राहील; आणि निरोगी व्यक्तींच्या सहभागातूनच निरोगी कुटुंब, निरोगी समाज आणि सक्षम राष्ट्र घडेल.
- डॉ. राजेंद्र बगाटे
---------------
हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी
