१४ जानेवारी हा दिवस महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक व शैक्षणिक इतिहासात केवळ एक तारीख नसून तो स्वाभिमान, संघर्ष आणि समतेच्या मूल्यांचा विजय साजरा करणारा क्षण आहे. छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथील मराठवाडा विद्यापीठाला हे नाव देण्यात आलेला हा दिवस म्हणजे वंचित, शोषित आणि दुर्लक्षित समाजघटकांच्या दीर्घ लढ्याचे फलित आहे. हा नामविस्तार केवळ एका संस्थेला दिलेले नाव नसून तो भारतीय लोकशाहीतील सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांना शैक्षणिक क्षेत्रात मिळालेली औपचारिक मान्यता आहे. मराठवाड्यासारख्या ऐतिहासिकदृष्ट्या मागासलेल्या प्रदेशात बाबासाहेबांचे नाव असलेले विद्यापीठ असणे म्हणजे येथील लाखो लोकांच्या आशा, आकांक्षा आणि आत्मसन्मानाला एक बौद्धिक अधिष्ठान मिळणे होय.
मराठवाडा हा प्रदेश दीर्घकाळ सामाजिक आणि शैक्षणिक उपेक्षेचा बळी ठरलेला आहे. निजामशाहीच्या काळात येथील समाजरचना कठोर जातीय आणि वर्गीय भेदांवर आधारित होती. शिक्षण ही काही विशिष्ट गटांची मक्तेदारी बनली होती, तर बहुसंख्य लोकांसाठी अज्ञान आणि दारिद्र्य हेच नशीब ठरले होते. स्वातंत्र्यानंतरही या प्रदेशाला औद्योगिक विकास, पायाभूत सुविधा आणि उच्च शिक्षणाच्या संधी मिळण्यात मोठा विलंब झाला. त्यामुळे मराठवाड्याच्या तरुण पिढ्यांना केवळ रोजगारासाठीच नव्हे तर आत्मसन्मानासाठीही संघर्ष करावा लागला. अशा परिस्थितीत १९५८ मध्ये स्थापन झालेले मराठवाडा विद्यापीठ हे या प्रदेशासाठी आशेचे केंद्र ठरले, परंतु त्याची सामाजिक दिशा आणि वैचारिक अधिष्ठान याबाबतचा प्रश्न कायम होता.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले. त्यांच्या मते, शिक्षण हे माणसाला केवळ नोकरी मिळवून देत नाही तर त्याला स्वतःची ओळख, अधिकारांची जाणीव आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची शक्ती देते. बाबासाहेबांचे संपूर्ण जीवन हे शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक गुलामगिरी तोडण्याच्या संघर्षाचे प्रतीक होते. त्यामुळे मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावाने संबोधणे म्हणजे या संस्थेच्या आत्म्याला समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेची दिशा देणे होते. ही मागणी म्हणूनच केवळ प्रतीकात्मक नव्हती, तर ती खोलवर सामाजिक अर्थ असलेली होती.
नामांतरासाठी उभा राहिलेला लढा हा मराठवाड्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे सामाजिक आंदोलन ठरला. या आंदोलनात विद्यार्थ्यांपासून सामान्य नागरिकांपर्यंत अनेक घटक सहभागी झाले. हा संघर्ष केवळ एका नावासाठी नव्हता, तर तो या प्रश्नासाठी होता की शैक्षणिक संस्था कोणत्या मूल्यांवर उभी राहणार आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव स्वीकारणे म्हणजे जातीय अहंकार, सांस्कृतिक वर्चस्व आणि ऐतिहासिक अन्यायाला वैचारिक आव्हान देणे होते. त्यामुळे या मागणीला तीव्र विरोधही झाला, परंतु तो विरोधच या मागणीची सामाजिक गरज अधोरेखित करणारा ठरला. अखेर १४ जानेवारी १९९४ रोजी हा ऐतिहासिक निर्णय जाहीर झाला आणि मराठवाडा विद्यापीठाचे नामांतर होण्याऐवजी नामविस्तार होऊन विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव मिळाले.
हा दिवस मराठवाड्याच्या वंचित समाजासाठी केवळ आनंदाचा नव्हे, तर इतिहासाशी न्याय झाल्याचा दिवस होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव या विद्यापीठाला मिळणे म्हणजे भारतीय संविधानातील समतेच्या तत्त्वांची शैक्षणिक क्षेत्रात झालेली प्रत्यक्ष अंमलबजावणी होती. या नामविस्तारामुळे ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाची ओळख बदलली आणि त्याचबरोबर त्याची सामाजिक भूमिका अधिक ठळक झाली. हे ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ’ केवळ पदव्या देणारी संस्था न राहता सामाजिक जाणीव घडविणारे आणि विवेक जागविणारे केंद्र बनले.
नामविस्तारानंतर ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमांमध्ये, संशोधनाच्या विषयांमध्ये आणि शैक्षणिक वातावरणात सामाजिक प्रश्नांना अधिक महत्त्व मिळू लागले. जातीय विषमता, ग्रामीण दारिद्र्य, महिला प्रश्न, आदिवासी समाजाचे प्रश्न, स्थलांतर, बेरोजगारी आणि विकासातील असमानता यांसारख्या विषयांवर येथे सखोल अभ्यास सुरू झाला. मराठवाड्याच्या वास्तवाशी जोडलेले ज्ञान येथे निर्माण होऊ लागले आणि त्यामुळे ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ’ हे केवळ स्थानिक नव्हे तर राज्य आणि देशपातळीवरील बौद्धिक चर्चांमध्येही महत्त्वाचे स्थान मिळवू लागले.
या ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातून शिक्षण घेणाऱ्या हजारो विद्यार्थ्यांनी केवळ स्वतःचे आयुष्यच बदलले नाही तर आपल्या कुटुंबांचे आणि गावांचे भविष्यही बदलले. शेतकरी, कामगार, दलित, आदिवासी आणि ग्रामीण कुटुंबातील मुले-मुली उच्च शिक्षण घेऊन प्रशासकीय सेवा, शिक्षण क्षेत्र, संशोधन आणि सामाजिक कार्यात पुढे आले. ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावाचे विद्यापीठ असल्यामुळे त्यांना आत्मसन्मानाची आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव अधिक तीव्रतेने होते. त्यामुळे ते केवळ यशस्वी व्यावसायिक नव्हे तर सामाजिकदृष्ट्या सजग नागरिकही बनतात.
मराठवाड्याच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावर ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचा खोल परिणाम झाला आहे. विविध विभागांमार्फत आयोजित होणारे परिसंवाद, चर्चासत्रे, साहित्यिक उपक्रम आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांमुळे विवेकवादी आणि समतावादी विचारांचा प्रसार झाला. अंधश्रद्धा, जातीय भेदभाव आणि स्त्रीदास्य यांविरुद्ध बौद्धिक वातावरण निर्माण झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित संशोधन आणि साहित्यनिर्मितीमुळे विद्यार्थ्यांना सामाजिक वास्तवाची अधिक सखोल जाणीव झाली. विद्यापीठ हे केवळ शिकवण्याचे नव्हे तर समाजाला प्रश्न विचारण्याचे केंद्र बनले.
आजच्या जागतिकीकरणाच्या काळात शिक्षणावर बाजारपेठेचा प्रभाव वाढत आहे. शिक्षण म्हणजे केवळ रोजगार मिळवण्याचे साधन अशी धारणा बळावत आहे. अशा वेळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाने आपल्या सामाजिक बांधिलकीची आठवण ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षणाला लोकशाही मजबूत करणारे, विवेक जागवणारे आणि समाजाला अधिक समतावादी बनवणारे साधन मानले होते. त्यामुळे तंत्रज्ञान, नव्या अभ्यासक्रमांची रचना आणि संशोधनातील नवकल्पना यांसोबतच मानवी मूल्यांचे अधिष्ठानही तितकेच महत्त्वाचे असले पाहिजे.
मराठवाड्याच्या वास्तवाशी घट्ट नाते ठेवून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाने भविष्यातील वाटचाल करणे गरजेचे आहे. दुष्काळ, पाणीटंचाई, शेतकरी आत्महत्या, ग्रामीण बेरोजगारी, महिला सक्षमीकरण आणि आदिवासी विकास यांसारख्या प्रश्नांवर येथे अधिक सखोल आणि उपयुक्त संशोधन झाले पाहिजे. या संशोधनाचा उपयोग धोरणनिर्मिती आणि स्थानिक विकासासाठी झाला तरच विद्यापीठाचे ज्ञान समाजाच्या जीवनात प्रत्यक्ष उतरू शकेल. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाशी जोडले होते, त्यामुळे या विद्यापीठाची प्रत्येक शैक्षणिक कृती समाजाभिमुख असणे आवश्यक आहे.
१४ जानेवारी हा दिवस म्हणून आपल्याला केवळ भूतकाळातील एका निर्णयाची आठवण करून देत नाही तर तो आपल्याला आज आणि उद्याची जबाबदारीही सांगतो. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव धारण करणाऱ्या विद्यापीठाने जात, वर्ग, लिंग आणि धर्म यांच्या पलीकडे जाऊन सर्वांना समान संधी देणारी संस्था बनणे हीच या दिवसाची खरी प्रेरणा आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ नोकरीयोग्य नव्हे तर सामाजिकदृष्ट्या जागरूक, लोकशाही मूल्यांवर विश्वास ठेवणारे आणि मानवी प्रतिष्ठेची जाणीव असलेले नागरिक घडवणे हेच या विद्यापीठाचे खरे ध्येय असले पाहिजे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ हा मराठवाड्याच्या वंचित समाजाच्या आशेचा दीपस्तंभ आहे. या विद्यापीठाच्या माध्यमातून हजारो युवक-युवतींना ज्ञान, आत्मविश्वास आणि सामाजिक जाणीव मिळाली आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव या संस्थेला केवळ ओळख देत नाही तर ती एक मूल्यव्यवस्था देते. समता, न्याय, विवेक आणि मानवता या मूल्यांच्या आधारे ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ जितके अधिक मजबूत होईल तितक्याच वेगाने मराठवाडा सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध होईल. म्हणूनच १४ जानेवारी हा दिवस साजरा करताना आपण केवळ स्मरणोत्सव न करता बाबासाहेबांच्या विचारांनुसार समाज परिवर्तनासाठी नव्याने संकल्प करूया, कारण खरा नामविस्तार हा केवळ कागदावर नसून समाजाच्या जीवनात घडत असतो.
- डॉ. राजेंद्र बगाटे
हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी
