जनरेशन झेडने स्वतःच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि राष्ट्रनिर्माणासाठी स्वामी विवेकानंदांना आदर्श मानणे ही आजची गरज आहे. आज जगभरातील लाखो लोक, विशेषतः तरुण पिढी, हिंसाचार, अस्थैर्य आणि मानसिक समस्यांच्या अंतहीन चक्रात अडकलेली आहे. हिंसाचारामुळे कोट्यवधी लोकांचे प्राण गेले असून लाखो लोक विस्थापित झाले आहेत. युद्धाच्या सावलीत जन्मलेल्या असंख्य तरुणांसमोर भविष्य अंधारात दिसत आहे. राजकीय, आर्थिक, सामाजिक, ऐतिहासिक आणि वैचारिक कारणांचा एकत्रित परिणाम म्हणून हा हिंसाचार वाढताना दिसतो. सततच्या युद्धांमुळे गंभीर भू-राजकीय समस्या निर्माण झाल्या आहेत.

राम, कृष्ण, बुद्ध, महावीर, गुरु नानक, आदिशंकराचार्य, छत्रपती शिवाजी महाराज, अहिल्यादेवी होळकर, महाराणा प्रताप आणि स्वामी विवेकानंद यांसारख्या थोर विभूतींच्या भूमीने; वेद, उपनिषदे, रामायण आणि महाभारत यांसारख्या महान ग्रंथांच्या तत्त्वज्ञानाने जागतिक शांतता आणि समृद्धीसाठी मार्गदर्शन करणे अपेक्षित आहे—आणि ते करण्याची क्षमता या भूमीकडे नक्कीच आहे.

आंतरराष्ट्रीय आणि अंतर्गत आव्हाने

आज केवळ बाह्य हिंसाचारच नव्हे, तर अंतर्गत संघर्षही तितकेच तीव्र झाले आहेत. तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने झालेल्या प्रगतीने संधी निर्माण केल्या असल्या, तरी त्याचबरोबर एकाकीपणा, तणाव आणि असुरक्षितताही वाढवली आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मशीन लर्निंग आणि बिग डेटा यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे अनेक तरुणांमध्ये भविष्याबाबत भीती निर्माण झाली आहे. सायबर जगत आणि भौतिक जग यांचे विलिनीकरण होत असताना, मानवी संबंधांमध्ये दुरावा वाढत आहे. उघड भौतिकवादाचे दुष्परिणाम मानवी जीवनावर स्पष्टपणे दिसून येत आहेत.

समाजाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. काही तरुणांना दिशाभूल करून हिंसक आणि विध्वंसक विचारसरणीकडे वळवले जाते, हे वास्तव अत्यंत चिंताजनक आहे. संशयास्पद आदर्शांच्या नावाखाली निष्पाप लोकांचे प्राण घेण्यापर्यंत मजल जाते, हे मानवी मूल्यांसाठी गंभीर आव्हान आहे.

000000000000000000000

परंपरेशी नाते जोडण्याची गरज

मानवी समस्या समजून घेण्यासाठी आणि त्यावर उपाय शोधण्यासाठी आपल्याला आपल्या सांस्कृतिक आणि वैचारिक मुळांकडे वळावे लागेल. रामायण आणि महाभारत यांसारखी महाकाव्ये मानवी स्वभाव, संघर्ष आणि त्यावरील उपाय यांचे सखोल मार्गदर्शन करतात. भारतीय प्राचीन ग्रंथ हे शिक्षणाचे अमूल्य स्रोत असून आधुनिक शिक्षणपद्धतीत त्याकडे दुर्लक्ष झाले आहे. जे ज्ञान आपल्या जवळ आधीच उपलब्ध आहे, त्याऐवजी आपण केवळ पाश्चात्त्य संकल्पनांकडे पाहतो, ही खंतजनक बाब आहे. त्यामुळे, विशेषतः भारतीय संदर्भात, महाकाव्यांच्या अभ्यासाला प्रोत्साहन देणे अत्यावश्यक आहे.

जनरेशन झेड आणि स्वामी विवेकानंदांचे विचार

आजच्या जनरेशन झेडसाठी स्वामी विवेकानंदांचे विचार अत्यंत मार्गदर्शक आहेत. चुकीच्या माहितीला आणि खोट्या प्रचाराला बळी न पडता, स्वतःच्या आणि राष्ट्राच्या उभारणीसाठी कसे कार्य करावे, हे त्यांच्या शिकवणीतून स्पष्ट होते. सनातन धर्माच्या तत्त्वांवर आधारित त्यांचे विचार तरुणांना आत्मविश्वास, एकता आणि कर्तव्यभावनेचा मार्ग दाखवतात.

स्वामी विवेकानंदांनी तरुणांना क्षुल्लक मतभेदांपासून दूर राहून एकत्र येण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या मते, समाजाची खरी शक्ती विचारांच्या एकतेत आहे. जाती, पंथ किंवा भाषेच्या वादात अडकण्याऐवजी राष्ट्रनिर्माणासाठी ऊर्जा एकत्रित करणे आवश्यक आहे.

“जागे व्हा, उठा आणि ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका,” हा त्यांचा संदेश आजही तितकाच प्रेरणादायी आहे. आत्मविश्वास, आत्मसन्मान आणि चारित्र्य या गुणांवर त्यांनी विशेष भर दिला. त्यांच्या मते, आत्मविश्वासाचा अभाव म्हणजे मानसिक शक्तीचा अपव्यय होय.

एकाग्रता, शिस्त आणि नैतिकता

स्वामी विवेकानंदांनी एकाग्रतेला ज्ञानाचे सार मानले. ध्यान, श्वसनाचे नियंत्रण आणि सजग जीवनशैली यांद्वारे एकाग्रता वाढवता येते, असे त्यांनी सांगितले. आजच्या डिजिटल विचलनांच्या युगात हे विचार अधिकच उपयुक्त ठरतात. शिस्त, भावनिक संतुलन आणि नैतिक धैर्य यांच्या माध्यमातून मानसिक सामर्थ्य निर्माण होते, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

“चारित्र्य म्हणजे पुन्हा पुन्हा अंगीकारलेल्या सवयी,” असे सांगून त्यांनी ध्यान, आत्मचिंतन, सत्यनिष्ठा, शारीरिक व्यायाम आणि निस्वार्थ सेवा यांचे महत्त्व अधोरेखित केले. भावनिक बुद्धिमत्ता, सहानुभूती आणि संतुलित दृष्टिकोन या गुणांमुळे वैयक्तिक आणि व्यावसायिक जीवन अधिक समृद्ध होते.

स्वामी विवेकानंदांचे जीवन आणि विचार हे जनरेशन झेडसाठी प्रेरणेचा अखंड स्रोत आहेत. माहितीच्या अतिरेकाच्या या काळात सजगता, नैतिकता आणि आत्मविश्वास यांचा समतोल साधण्याचे मार्गदर्शन ते देतात. त्यांच्या जयंतीनिमित्त या महान विचारवंताला विनम्र अभिवादन करून, त्यांच्या शिकवणींना आचरणात आणण्याचा संकल्प करणे हीच खरी आदरांजली ठरेल.

—

पंकज जगन्नाथ जयस्वाल

7875212161

हिंदुस्थान समाचार / मनीष कुलकर्णी