नागपूर, 21 मे (हिं.स.) : भारताची ज्ञान परंपरा ही जगातील सर्वात प्राचीन, समृद्ध आणि अखंडपणे प्रवाहित राहिलेल्या परंपरांपैकी एक मानली जाते. अनादी काळापासून चालत आलेली ही वैचारिक आणि वैज्ञानिक धरोहर ज्ञानाचे जतन आणि त्याचा सातत्यपूर्ण प्रसार या मूलभूत तत्त्वांवर आधारलेली आहे. ‘वेद ते डिजिटल’ ही यात्रा केवळ काळाच्या परिवर्तनाची कथा नसून भारतीय बौद्धिक परंपरेने ज्ञानसंवर्धनासाठी स्वीकारलेल्या विविध माध्यमांचा गौरवशाली विकासक्रम आहे.

प्राचीन भारतात ज्ञानसंरक्षणाची सुरुवात ‘श्रुति आणि स्मृती’ परंपरेतून झाली. वेद, उपनिषदे आणि इतर धर्मग्रंथ कोणत्याही लिखित साधनांशिवाय पिढ्यान्‌पिढ्या कंठस्थ करून अचूक उच्चारणासह जतन केले जात होते. पुढे लेखनकलेच्या विकासानंतर ताडपत्र, भोजपत्र आणि हस्तलिखित पांडुलिपींचा वापर सुरू झाला. त्यामुळे देशभरातील आश्रम, गुरुकुल आणि ग्रंथालये ज्ञानाचे प्रमुख केंद्र बनली.

२१व्या शतकातील डिजिटल युगात भारताने आपल्या प्राचीन ज्ञानसंपदेचे आधुनिक रूपांतर करण्याचा महत्त्वपूर्ण उपक्रम हाती घेतला आहे. ‘डिजिटल इंडिया’ आणि ‘ज्ञान भारतम’ यांसारख्या योजनांद्वारे आयुर्वेद, गणित, खगोलशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि प्राचीन ग्रंथांचे डिजिटायझेशन करण्यात येत आहे. क्लाउड कॉम्प्युटिंग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांच्या साहाय्याने दुर्मिळ हस्तलिखितांचे संवर्धन करून ती जागतिक संशोधकांसाठी उपलब्ध करून देण्यात येत आहेत.

भारतीय संस्कृती ही केवळ पारंपरिक नसून प्रगतिशील आणि काळानुरूप बदल स्वीकारणारी आहे, हे या प्रवासातून स्पष्ट होते. माध्यमे बदलली असली तरी ज्ञानसंरक्षण आणि लोककल्याणाचा उद्देश आजही तितकाच दृढ आहे.

या विषयावर विदर्भ संशोधन मंडळाच्या वतीने विशेष व्याख्यानाचे आयोजन करण्यात आले आहे. या कार्यक्रमात डॉ. राजेंद्र जैन हे प्रमुख वक्ते म्हणून मार्गदर्शन करणार आहेत. ‘ज्ञान भारतम प्रकल्पा’च्या पार्श्वभूमीवर भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि तिच्या डिजिटल रूपांतरावर ते प्रकाश टाकतील.

हा कार्यक्रम शनिवार, 23 मे 2026 रोजी सायंकाळी 6:30 वाजता विदर्भ संशोधन मंडळाच्या सभागृहात आयोजित करण्यात आला आहे. कार्यक्रम सर्वांसाठी विनामूल्य आणि खुला असून इतिहास, संस्कृती, तत्त्वज्ञान तसेच आधुनिक तंत्रज्ञानात रस असलेल्या संशोधक, विद्यार्थी आणि नागरिकांनी मोठ्या संख्येने उपस्थित राहावे, असे आवाहन आयोजकांनी केले आहे.----------------------------

हिंदुस्थान समाचार / मनीष कुलकर्णी