एखादे चित्र पाहताना पावले क्षणभर थबकतात, एखादे गाणे मनाच्या कोपऱ्यात घर करते, नाटकातील एखादा संवाद काळजाला भिडतो, तर एखादे छायाचित्र न पाहिलेल्या जगाची दारे उघडते. कलाकृतीचा हा अनुभव आपल्याला समृद्ध करतो. पण त्या अनुभवामागे असलेली कलाकाराची तपश्चर्या, त्याने घेतलेले कष्ट, केलेले निरीक्षण आणि जपलेली संवेदनशीलता आपण किती वेळा जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतो? २५ ऑक्टोबरच्या आंतरराष्ट्रीय कलाकार दिनानिमित्त मला याच नात्याचा विचार करावासा वाटतो.

आंतरराष्ट्रीय कलाकार दिनाची सुरुवात २००४ मध्ये कॅनडातील चित्रकार ख्रिस मॅकक्लूर यांनी केली. २५ ऑक्टोबर हा स्पॅनिश चित्रकार पाब्लो पिकासो यांचा जन्मदिवस. १८८१ मध्ये जन्मलेल्या पिकासो यांनी चित्रकलेच्या प्रस्थापित चौकटींना छेद देत आधुनिक कलेला नवे वळण दिले. हा दिवस संयुक्त राष्ट्रांनी अधिकृतरीत्या घोषित केलेला आंतरराष्ट्रीय दिन नसला, तरी कलाकारांच्या योगदानाची दखल घेण्यासाठी जगभरात त्याचे स्मरण केले जाते.

कलाकार म्हटले की डोळ्यांसमोर चित्रकाराचे रूप उभे राहते; परंतु कलेचे विश्व त्याहून कितीतरी व्यापक आहे. गायक, वादक, नर्तक, कवी, लेखक, नाटककार, शिल्पकार, छायाचित्रकार, चित्रपट निर्माते आणि हस्तकलाकार—प्रत्येक जण आपल्या परीने जगण्याला अर्थ देत असतो. त्यांच्या अभिव्यक्तीची माध्यमे वेगवेगळी असली, तरी मानवी भावभावना व्यक्त करणे, अनुभवांना शब्द किंवा रूप देणे आणि जगाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देणे, हा त्यांच्यातील समान धागा आहे.

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेत या कलाविष्कारांचे वैभव ठायीठायी दिसते. वारली चित्रकलेतील साध्या रेषांतून उलगडणारे निसर्गाशी नाते, लावणीतील ठसकेबाज आविष्कार, पोवाड्यातून जागवला जाणारा इतिहासाचा अभिमान, भारुडातून सहजपणे मांडले जाणारे सामाजिक प्रबोधन आणि तमाशाच्या फडातून व्यक्त होणारे लोकजीवन—या सगळ्यांत महाराष्ट्राच्या मातीचा गंध आहे. कीर्तनकाराच्या अभंगातून विचारांची ज्योत पेटते, शाहिरीतून जनमनाला आवाज मिळतो, तर मराठी रंगभूमीवरील नाटक माणसाच्या स्वभावाचे आणि समाजातील विसंगतींचे दर्शन घडवते. या कला केवळ मनोरंजन करत नाहीत; त्या समाजाचे अनुभव, लोकस्मृती आणि सांस्कृतिक अस्मिता एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे नेतात.

या परंपरांकडे पाहताना मला जाणवते की कलाकार हा केवळ कलाकृती घडवत नसतो; तो आपल्या काळाची नोंदही घेत असतो. कधी त्याच्या कुंचल्यातून निसर्ग बोलतो, कधी त्याच्या शब्दांतून सामान्य माणसाचे दुःख व्यक्त होते, तर कधी त्याच्या सुरांतून आनंदाला वाट मिळते. कलाकार आपल्याला प्रत्येक वेळी तयार उत्तर देत नाही; पण एखादा प्रश्न मनात रुजवतो. त्या प्रश्नाचा मागोवा घेताना आपल्यालाच नव्या जाणिवा होतात. कलेची खरी ताकद कदाचित याच आत्मशोधात दडलेली आहे.

मात्र, कलाकृतीचा आस्वाद घेताना तिच्या निर्मात्याच्या जगण्याकडे आपले दुर्लक्ष होते का, हा प्रश्नही महत्त्वाचा आहे. आपण कार्यक्रमात टाळ्या वाजवतो, चित्राचे कौतुक करतो, समाजमाध्यमांवर कलाकृती पुढे पाठवतो; पण कलाकाराच्या मेहनतीचा योग्य मोबदला त्याला मिळतो का, याचा विचार किती वेळा करतो? साहित्याचा खर्च, वर्षानुवर्षांचा सराव, प्रदर्शनासाठी जागेची अडचण, अनिश्चित उत्पन्न आणि काम मिळवण्याची धडपड अनेक कलाकारांच्या वाट्याला येते. कौतुकाने मन भरून येते; पण केवळ कौतुकावर संसार चालत नाही. कलाकाराच्या कलेला दाद देतानाच त्याच्या श्रमांचे मोल ओळखणे आवश्यक आहे.

कलाकाराप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी प्रत्येक वेळी मोठे योगदान देण्याची गरज नाही. त्याच्या कामाचे श्रेय त्यालाच देणे, शक्य असल्यास कलाकृती विकत घेणे, कार्यक्रमाचे तिकीट काढून उपस्थित राहणे, स्थानिक कलाकारांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे किंवा नवोदितांच्या प्रयत्नांना प्रोत्साहन देणे—या साध्या कृतीही अर्थपूर्ण आहेत. कलाकाराचे नाव विसरून कलाकृतीचा गौरव करणे अपुरे ठरते; कारण त्या कलाकृतीमागे एका माणसाचे श्रम, स्वप्ने आणि जगण्याची धडपड असते.

आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे कलेच्या क्षेत्रात नवनव्या शक्यता खुल्या होत आहेत. या बदलाकडे पाहताना मला असे वाटते की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता कलाकाराची जागा घेईल का, एवढाच प्रश्न विचारण्याऐवजी तिच्या मदतीने कलाकार स्वतःच्या कलेत नवे काय शोधू शकतो, हेही पाहायला हवे. कलाकाराची अनुभूती, त्याच्या जगण्याने घडवलेली संवेदना आणि त्याची स्वतंत्र कलादृष्टी ही त्याच्या निर्मितीची खरी ओळख असते. तंत्रज्ञान नवे पर्याय सुचवू शकते; पण कोणता पर्याय स्वीकारायचा, त्यातून काय व्यक्त करायचे आणि अंतिम कलाकृतीला कोणते रूप द्यायचे, हे कलाकारच ठरवतो.

मला येथे एक साधा विचार महत्त्वाचा वाटतो—उत्तर मिळवणे आणि त्या उत्तरातून स्वतःला नवे काही उमगणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेने एखादी कल्पना सुचवली, तर तिचा अर्थ समजून घेणे, दुसरे पर्याय तपासणे आणि आपल्या अनुभवाच्या कसोटीवर ती पडताळणे आवश्यक आहे. या प्रक्रियेतून स्वतःची समज वाढवणे, यालाच मी ‘विश्लेषणातून नवे आकलन’ असे म्हणतो. तंत्रज्ञानाचा उपयोग तयार उत्तरावर थांबण्यासाठी नव्हे, तर अधिक चांगले प्रश्न विचारण्यासाठी आणि स्वतःच्या सर्जनशीलतेला नवी दिशा देण्यासाठी व्हावा. साधन पर्याय दाखवते; त्या पर्यायांतून स्वतःची वाट निवडण्याचे स्वातंत्र्य कलाकाराकडेच राहते.

कलेची ही सर्जनशीलता व्यावसायिक कलाकारांपुरती मर्यादित नाही. एखादे मूल रंगांशी खेळते, एखादी व्यक्ती आपल्या आठवणी लिहून ठेवते किंवा एखादा नागरिक आपल्या गावातील परंपरेचे छायाचित्र टिपतो, तेव्हाही सर्जनशीलतेचा आविष्कार घडत असतो. या अभिव्यक्तीला प्रोत्साहन देणारे कुटुंब, शाळा आणि समाज पुढील पिढीमध्ये निरीक्षणशक्ती, संवेदनशीलता आणि स्वतंत्र विचारांची जोपासना करू शकतात.

माझ्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कलाकार दिन हा केवळ कलाकारांचे अभिनंदन करण्याचा दिवस नाही. त्यांच्या श्रमांची दखल घेणे, महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोककलांचे जतन करणे, नव्या कलाकारांना संधी देणे आणि तंत्रज्ञानाचा विचारपूर्वक वापर करणे, हीदेखील या दिवसाची शिकवण आहे. परंपरेचा अभिमान बाळगतानाच नव्या शक्यतांसाठी मन खुले ठेवणे आणि बदल स्वीकारतानाही मानवी सर्जनशीलतेचे मोल जपणे, ही आजची गरज आहे.

कलाकार आपल्याला जग नव्याने दाखवतो. त्याच्या कलेचा आनंद घेताना त्या कलेमागील माणूसही आपल्या नजरेत राहिला पाहिजे. कलाकृतीला दाद देणे हा सन्मानाचा आरंभ आहे; कलाकाराच्या श्रमांना मोल देणे ही त्या सन्मानाची खरी पूर्तता आहे. ही जाणीव आपल्या दैनंदिन व्यवहारात उतरली, तर २५ ऑक्टोबर हा केवळ अभिनंदनाचा दिवस न राहता कला आणि कलाकार यांच्या सन्मानाचे भान जागवणारा दिवस ठरेल.

विजयकुमार कट्टी

संपर्क : +91 7977513822

---------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर