चार दिवसांच्या सूर्योपासनेतून निसर्गाप्रती कृतज्ञता; श्रद्धेचा सन्मान राखत ठाणे अधिक सुरक्षित, स्वच्छ आणि राहण्यायोग्य बनवण्याचे आवाहन

छठपूजेच्या पवित्र उत्सवानिमित्त सर्व भाविकांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! सूर्यदेवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा आणि निसर्गाशी माणसाचे नाते अधोरेखित करणारा हा चार दिवसांचा उत्सव श्रद्धा, शुद्धता, संयम आणि शिस्त यांचा सुंदर संगम आहे. या उत्सवातील प्रत्येक दिवसाला स्वतंत्र धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे.

छठपूजेची सुरुवात ‘नहाय-खाय’ या विधीने होते. या दिवशी व्रतधारी स्नान करून शुद्धतेचा संकल्प करतात आणि सात्त्विक भोजन ग्रहण करतात. दुसऱ्या दिवशी ‘खरना’ पाळला जातो. दिवसभर उपवास केल्यानंतर संध्याकाळी सूर्यास्तानंतर पारंपरिक प्रसाद तयार करून सूर्यदेवाला अर्पण केला जातो आणि तो ग्रहण केला जातो. त्यानंतर अनेक व्रतधारी निर्जला उपवास सुरू करतात.

तिसऱ्या दिवशी नदी, तलाव किंवा अन्य जलाशयाच्या काठी एकत्र येऊन मावळत्या सूर्याला ‘संध्या अर्घ्य’ अर्पण केले जाते. चौथ्या दिवशी पहाटे उगवत्या सूर्याला ‘उषा अर्घ्य’ अर्पण करून व्रताची सांगता केली जाते आणि पारण केले जाते. या परंपरेत मावळत्या सूर्यालाही आणि उगवत्या सूर्यालाही समान आदर दिला जातो. जीवनातील प्रत्येक टप्प्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा व्यापक संदेश आहे. विधींच्या तपशिलात प्रदेश आणि कुटुंबानुसार काही फरक असू शकतात.

या चार दिवसांच्या परंपरेत सूर्य, जल, भूमी आणि नैसर्गिक साधनांविषयी आदर व्यक्त होतो. पूजेसाठी वापरली जाणारी फळे, जलाशयांच्या काठावर होणारे विधी आणि शुद्धतेला दिलेले महत्त्व यांतून निसर्गाशी असलेले नाते जाणवते. निसर्गाकडून मिळणाऱ्या जीवनदायी घटकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करताना त्यांचे संवर्धन करण्याची जबाबदारीही आपल्याला लक्षात ठेवावी लागते.

याच विचारातून एक प्रश्न प्रत्येक नागरिकाने स्वतःला विचारावा—आपल्या सण-उत्सवांचा आनंद इतरांच्या सुरक्षिततेला, आरोग्याला किंवा पर्यावरणाला बाधा न आणता कसा साजरा करता येईल? प्रत्येक धर्म, परंपरा आणि उत्सवाचे स्वतःचे सांस्कृतिक महत्त्व आहे. त्यांचा सन्मान राखणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर आपल्या कृतींचा परिणाम इतरांवर काय होतो, याची जाणीव ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. श्रद्धा आणि पर्यावरणीय जबाबदारी या परस्परविरोधी नाहीत; त्या एकमेकांना अधिक समृद्ध करू शकतात.

दिवाळीच्या काळात ठाणे जिल्ह्यात आगीच्या अकरा घटना घडल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. अशा घटना केवळ आकडेवारी नसतात. त्यामागे एखादे घर, कुटुंब, मालमत्ता आणि अनेकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न असतो. फटाक्यांचा धूर आणि आवाज लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि आजारी व्यक्तींना त्रासदायक ठरू शकतो. निष्काळजीपणे फटाके फोडल्यामुळे आग, दुखापत आणि मालमत्तेचे नुकसान होण्याचा धोका असतो. त्याचा परिणाम पक्षी, प्राणी आणि सभोवतालच्या पर्यावरणावरही होतो. त्यामुळे हा विषय केवळ फटाक्यांच्या वापरापुरता मर्यादित नसून सामूहिक सुरक्षिततेशी जोडलेला आहे.

या पार्श्वभूमीवर ठाणे जिल्हा प्रशासनाने ९ नोव्हेंबर २०२६ ते ८ जानेवारी २०२७ या कालावधीत रॉकेट आणि तत्सम आकाशात उडणाऱ्या फटाक्यांवर निर्बंध घालणारे परिपत्रक जारी केले आहे. हा आदेश विशिष्ट प्रकारच्या फटाक्यांबाबत आहे; सर्व प्रकारच्या फटाक्यांवरील सरसकट बंदी म्हणून त्याचा अर्थ घेता कामा नये. आदेशाचे पालन करणे ही आपली कायदेशीर जबाबदारी आहे. मात्र, त्यामागील सुरक्षिततेची भावना समजून घेऊन स्वेच्छेने अधिक जबाबदार वर्तन करणे ही आपली सामाजिक जबाबदारी आहे.

९ नोव्हेंबर २०२६ रोजी प्रकाशित झालेल्या माझ्या “ठाणे जिल्ह्यात फटाक्यांवरील बंदी : जनहिताची काळजी की आदेश आणि कागदपत्रांपुरते प्रशासन? — आदेश वेळेवर, की काळजीची नोंद वेळेवर?” या लेखातून फटाक्यांमुळे निर्माण होणारे धोके आणि प्रतिबंधात्मक जनजागृतीची गरज मांडली होती. त्या लेखातील काही मुद्द्यांवरील प्रतिसादाची प्रतीक्षा असली, तरी नागरिक म्हणून समाजाशी संवाद साधणे आणि स्वतःच्या कृतीतून जबाबदारी स्वीकारणे यासाठी थांबण्याची गरज नाही.

या जबाबदारीची सुरुवात आपल्या घरापासून करता येईल. कुटुंबातील सर्वांनी एकत्र बसून अनावश्यक फटाके न फोडण्याचा निर्णय घ्यावा. मुलांना फटाक्यांमुळे होणारे धोके समजावून सांगावेत आणि सुरक्षित पर्याय निवडण्यासाठी प्रोत्साहित करावे. सोसायटीच्या बैठकीत सुरक्षित उत्सवाचा विषय मांडून सामूहिक संकल्प करावा. दिवे, पारंपरिक सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामूहिक उपक्रम यांना प्राधान्य देता येईल.

सार्वजनिक उत्सव मंडळे आणि समित्यांनीही पुढाकार घ्यावा. प्रत्येक समुदायाच्या धार्मिक भावना आणि परंपरांचा सन्मान राखून संवादातून फटाके टाळण्याचे पर्याय सुचवावेत. उत्सवाच्या ठिकाणी अग्निशमन यंत्रणा आणि आपत्कालीन प्रवेशमार्ग मोकळे ठेवावेत. ज्वलनशील वस्तू सुरक्षित अंतरावर ठेवाव्यात आणि लहान मुलांना फटाके हाताळू देऊ नयेत. आग किंवा दुखापतीची घटना घडल्यास स्वतःचा जीव धोक्यात न घालता तातडीने अग्निशमन दल किंवा संबंधित आपत्कालीन यंत्रणेला कळवावे. शक्य असेल तिथे फटाके पूर्णपणे टाळणे हाच अधिक सुरक्षित पर्याय आहे.

शाळा, महाविद्यालये, व्यापारी संघटना आणि स्थानिक नागरिक गट यांनीही या संवादात सहभागी व्हावे. मुलांना आणि तरुणांना सुरक्षित उत्सव, पर्यावरण आणि सार्वजनिक जबाबदारी यांविषयी प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याची संधी द्यावी. विविध भाषांमध्ये लहान, स्पष्ट आणि सकारात्मक संदेश प्रसारित करावेत. हे आवाहन कोणत्याही एका धर्माला किंवा समाजाला उद्देशून नसून सर्व नागरिकांसाठी आहे.

उत्सवाची जबाबदारी केवळ तो साजरा करण्यापुरती संपत नाही. उत्सवानंतर रस्ते आणि सार्वजनिक जागा स्वच्छ ठेवणे, पूजेचे साहित्य किंवा प्लास्टिक जलस्रोतांत न टाकणे, कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान होऊ न देणे आवश्यक आहे. ध्वनिप्रदूषण टाळणे, पाणी वाचवणे आणि परिसरातील झाडे, पक्षी व प्राण्यांची काळजी घेणे यातून उत्सव अधिक जबाबदार बनवता येतो.

या कृतींसाठी मोठ्या मोहिमेची किंवा विशेष प्रशासकीय आदेशाची वाट पाहण्याची गरज नाही. एक कुटुंब अनावश्यक फटाके टाळते, एक सोसायटी सुरक्षित उत्सवाचा संकल्प करते, एक शाळा मुलांमध्ये पर्यावरणाची जाणीव निर्माण करते आणि एक उत्सव समिती स्वच्छतेची जबाबदारी स्वीकारते—अशा छोट्या कृती एकत्र आल्या की शहराच्या संस्कृतीत सकारात्मक बदल घडू शकतो.

ठाणे अधिक चांगले राहण्यायोग्य बनवणे ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नाही. प्रशासन नियम, सुविधा आणि व्यवस्था उपलब्ध करून देऊ शकते; परंतु त्यांना खरा अर्थ नागरिकांच्या सहभागातून मिळतो. ही जबाबदारी केवळ यंदाच्या सणापुरती किंवा एखाद्या प्रशासकीय आदेशाच्या कालावधीपुरती मर्यादित राहू नये. वर्षभर, प्रत्येक सण-उत्सवात आणि दैनंदिन जीवनातील प्रत्येक शक्य प्रसंगी ती आपल्या कृतीतून दिसली पाहिजे.

छठपूजेच्या चार दिवसांत शुद्धतेपासून संयमापर्यंत, मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देण्यापासून उगवत्या सूर्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यापर्यंत एक सातत्यपूर्ण साधना अनुभवायला मिळते. या साधनेतील शिस्त, संयम आणि निसर्गाविषयीची कृतज्ञता आपल्या दैनंदिन वर्तनातही उतरू दे. आपल्या आनंदामुळे दुसऱ्याला त्रास होऊ नये, आपल्या उत्सवामुळे कोणाची सुरक्षितता धोक्यात येऊ नये आणि आपल्या कृतींमुळे पर्यावरणाचे नुकसान होऊ नये, हा विचार आपण सर्वांनी स्वीकारूया.

प्रशासनाचा आदेश पाळणे ही आपली कायदेशीर जबाबदारी आहे; पण इतरांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेणे ही आपली माणुसकी आहे. श्रद्धेचा सन्मान, परस्परांचा आदर आणि स्वयंस्फूर्त नागरिक सहभाग यांच्या बळावर ठाणे अधिक सुरक्षित, स्वच्छ आणि राहण्यायोग्य बनवूया.

विजयकुमार कट्टी

ठाणेकर नागरिक आणि पर्यावरण अभ्यासक

---------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर