अबू धाबी, 12 नोव्हेंबर (हिं.स.)। रशिया आणि युक्रेन यांच्यात गेल्या जवळपास पाच वर्षांपासून सुरू असलेले भीषण युद्ध थांबवण्यासाठी पुन्हा एकदा प्रयत्नांना वेग आला आहे. संयुक्त अरब अमिरातीची राजधानी अबू धाबी येथे दोन्ही देशांच्या अधिकाऱ्यांमध्ये सलग दोन दिवस चर्चा झाली. या चर्चेनंतर लगेचच अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे दोन विशेष दूत स्टीव्ह विटकॉफ आणि जेरेड कुशनर हे रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्या भेटीसाठी क्रेमलिनमध्ये दाखल झाले. चर्चेच्या माध्यमातून युद्ध संपवण्याच्या दिशेने नवी पहल करण्याचा अमेरिकेचा प्रयत्न आहे. यासाठी अमेरिकेचे विशेष दूत प्रथम पुतिन आणि त्यानंतर युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोदिमिर झेलेन्स्की यांची भेट घेणार आहेत.

अबू धाबी येथे झालेली चर्चा ही तब्बल नऊ महिन्यांनंतर रशिया आणि युक्रेनच्या अधिकाऱ्यांमध्ये झालेली पहिली थेट चर्चा होती. या बैठकीत युद्ध संपवण्याबाबत दोन्ही देशांमध्ये कोणताही मोठा करार होऊ शकला नाही. मात्र, मोठ्या प्रमाणावर युद्धकैद्यांची अदलाबदल करण्यावर दोन्ही बाजूंमध्ये सहमती झाली. तथापि, किती कैद्यांची सुटका केली जाणार, याची अंतिम संख्या अद्याप निश्चित झालेली नाही. या चर्चेत अमेरिकेच्या वतीने विटकॉफ आणि कुशनर यांनी मध्यस्थी केली. चर्चेतून निर्माण झालेल्या संधीचा पुढे विस्तार करण्यासाठी दोघांनीही विलंब न करता मॉस्कोला जाण्याचा निर्णय घेतला. रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील युद्धाला २४ फेब्रुवारी २०२२ रोजी व्यापक स्वरूपात सुरुवात झाली होती. मात्र, पूर्व युक्रेनमध्ये दोन्ही बाजूंमधील संघर्ष २०१४ पासूनच सुरू होता.

क्रेमलिनमध्ये पुतिन यांची भेट घेण्यामागील एक महत्त्वाचा उद्देश म्हणजे चर्चेत युरोपीय देशांच्या सहभागाबाबत रशियाची सहमती मिळवणे हा आहे. जेरेड कुशनर यांनी सांगितले की, चर्चेत युरोपीय प्रतिनिधींना सहभागी करून घेण्याच्या प्रस्तावाला पुतिन यांनी मंजुरी द्यावी, अशी त्यांची इच्छा आहे. अमेरिका आणि युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष झेलेन्स्की यांना युरोपच्या वतीने एका प्रतिनिधीची निवड करून त्याच्यामार्फत मॉस्कोशी चर्चा घडवून आणायची आहे.या चर्चेत केवळ रशिया आणि युक्रेनमधील युद्धाचाच नव्हे, तर संपूर्ण युरोपच्या सुरक्षा व्यवस्थेचाही मुद्दा उपस्थित होत आहे. चर्चेत युरोपची भूमिका निश्चित करून शांतता कराराच्या दिशेने पुढे जाण्याचा अमेरिकेचा प्रयत्न आहे. मात्र, रशिया सध्या रशिया-युक्रेनमधील थेट चर्चेत युरोपीय देशांना सहभागी करून घेण्याच्या बाजूने नाही. युरोपीय देश युक्रेनला आर्थिक मदत आणि शस्त्रास्त्रांचा पुरवठा करत असल्याचा आरोप रशियाने केला आहे. त्यामुळे रशियाच्या मते, हे देश युद्धाच्या समस्येचाच एक भाग आहेत.

दुसरीकडे, युरोपीय देश रशियाच्या हालचाली आणि युरोप खंडाबाबतच्या त्याच्या हेतूंविषयी चिंतित आहेत. रशियाला युरोपच्या सुरक्षा व्यवस्थेशी संबंधित चर्चेत सहभागी करून घेणे म्हणजे पुतिन यांना विनाकारण सवलती देण्यासारखे ठरू शकते, असेही अनेक युरोपीय देशांना वाटते. पुतिन यांनी यापूर्वीही नाटोचा पूर्वेकडे होणारा विस्तार हा रशियाच्या सुरक्षेसाठी मोठा धोका असल्याचे म्हटले आहे. तसेच, रशियाच्या सीमेजवळ तैनात असलेले सैन्य मागे घेण्याची मागणी मॉस्कोने नाटोकडे केली आहे. काही विश्लेषकांच्या मते, शांतता कराराच्या बदल्यात नाटोच्या धोरणांमध्ये रशियाला काही सवलती देण्याच्या शक्यतेचाही विचार होऊ शकतो. त्यामुळे युरोपीय सरकारांची चिंता वाढली आहे.

पुतिन यांच्याशी भेट झाल्यानंतर जेरेड कुशनर आणि स्टीव्ह विटकॉफ हे आयर्लंडची राजधानी डब्लिन येथे जाणार आहेत. तिथे त्यांची युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोदिमिर झेलेन्स्की यांच्याशी भेट होणार आहे. ४० हून अधिक युरोपीय देशांच्या बैठकीत सहभागी होण्यासाठी झेलेन्स्की डब्लिन येथे पोहोचले आहेत. या बैठकीला नाटोचे महासचिव मार्क रुटे हेदेखील उपस्थित राहणार आहेत.अमेरिका आणि युरोपमधील राजकीय बदलांमुळे शांतता करारासाठी नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात, असे झेलेन्स्की यांनी म्हटले आहे. त्यांच्या मते, जानेवारीमध्ये अमेरिकी काँग्रेसवर डेमोक्रॅटिक पक्षाचे नियंत्रण आल्यास आणि पुढील वर्षी फ्रान्समध्ये होणाऱ्या निवडणुकांनंतर राजकीय परिस्थितीत बदल होऊ शकतो. २०२७ पूर्वी चर्चेत सहभागी असलेल्या सर्व पक्षांना ठोस निकाल हवा असेल, तर हा कराराच्या दिशेने पुढे जाण्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतो, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.

अबू धाबी येथे झालेल्या चर्चेत युद्धकैद्यांच्या अदलाबदलीवर सहमती होणे हे सकारात्मक पाऊल मानले जात आहे. मात्र, युद्ध संपवण्याच्या मार्गातील अनेक मोठे अडथळे अद्याप कायम आहेत. दोन्ही देशांमधील मतभेदांचे प्रमुख मुद्दे पुढीलप्रमाणे आहेत : युद्ध संपल्यानंतर रशिया आणि युक्रेनच्या सुरक्षेची हमी कशी निश्चित केली जाणार? रशियाच्या ताब्यात असलेल्या युक्रेनच्या भूभागांचे भवितव्य काय असेल?युरोपीय देश आणि नाटो यांची सुरक्षा व्यवस्थेतील भूमिका काय असेल?युद्ध संपवण्यासाठी दोन्ही देशांच्या अटींमध्ये सहमती कशी घडवून आणली जाणार?

झेलेन्स्की यांनी स्पष्ट केले आहे की, शांतता कराराच्या बदल्यात रशियाच्या ताब्यात असलेले युक्रेनचे भूभाग सोडण्याची मागणी युक्रेन स्वीकारणार नाही. रशिया आणि युक्रेन यांच्यात यापूर्वीही अनेकदा युद्धकैद्यांची अदलाबदल झाली आहे. मात्र, युद्ध संपवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अटींवर दोन्ही देशांमधील मतभेद अद्याप कायम आहेत.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / Priyanka Bansode