- लोकेश चंद्रा

हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वोत्तम अभिनेत्यांपैकी एक असलेल्या मनोज बाजपेयी यांनी आपल्या तीन दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक अविस्मरणीय भूमिका साकारल्या आहेत. आता ते 'गव्हर्नर' (Governor) या चित्रपटात रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे माजी गव्हर्नर एस. वेंकिटरमणन यांची भूमिका साकारताना दिसणार आहेत. १२ जून रोजी प्रदर्शित होणारा हा चित्रपट १९९१ मधील आर्थिक संकट आणि त्या काळात घेतलेले महत्त्वपूर्ण निर्णय यांवर प्रकाश टाकतो. चित्रपट, भूमिकेसाठी केलेली तयारी, दिग्दर्शन, अर्थशास्त्र, पुरस्कार आणि बॉक्स ऑफिस अशा विविध विषयांवर मनोज बाजपेयी यांच्याशी झालेल्या संभाषणातील काही महत्त्वाचे मुद्दे येथे दिले आहेत.

प्रश्न: एस. वेंकिटरमणन यांचे निर्णय तुम्हाला किती धाडसी वाटतात?

मी त्यांना केवळ धाडसीच नाही, तर खऱ्या अर्थाने 'शौर्यपूर्ण' निर्णय म्हणेन. देशाला ज्या परिस्थितीतून जावे लागत होते, त्यासाठी पारंपरिक उपायांच्या पलीकडे जाऊन पावले उचलणे गरजेचे आहे, हे त्यांना उमजले होते. एखाद्या कुटुंबावर संकट ओढवल्यावर ते जशी आपली साठवलेली पुंजीही वापरतात, तशीच मानसिकता त्यांनी राष्ट्रीय पातळीवर अवलंबली. असे निर्णय घेणे कधीच सोपे नसते, पण परिस्थिती अनेकदा माणसाला जोखीम पत्करायला भाग पाडते.

प्रश्न: त्या काळात राजकीय पाठिंबा मिळवणे कठीण होते का?

नक्कीच. देशाचा सोनेसाठा तारण ठेवण्यासारखा निर्णय हा केवळ आर्थिक मुद्दा नव्हता, तर तो भावनिकही होता. यासाठी जनता आणि राजकीय नेतृत्व या दोघांनाही तयार करणे हे सोपे काम नव्हते. तरीही, देश एका गंभीर आर्थिक संकटाच्या गर्तेत सापडला होता आणि अखेरीस, देशाला त्यातून बाहेर काढण्यासाठी तोच निर्णय अत्यंत निर्णायक ठरला.

प्रश्न: तुम्ही या व्यक्तिरेखेची भाषा आणि बोलण्याची ढब यांवर कसे काम केले?

तो सर्वात आव्हानात्मक पैलूंपैकी एक होता. आम्हाला त्यांना दक्षिण भारतातील व्यक्ती म्हणून दाखवायचे होते आणि त्याच वेळी एक सुशिक्षित, वरिष्ठ नोकरशाह म्हणून त्यांचे व्यक्तिमत्त्वही उभारायचे होते. भाषा इतकी वेगळी नसावी की ज्यामुळे प्रेक्षक दुरावले जातील, आणि ती इतकी सामान्यही नसावी की ज्यामुळे त्या व्यक्तिरेखेची स्वतःची ओळखच हरवून जाईल. तो समतोल साधण्यासाठी खूप मेहनत घ्यावी लागली.

प्रश्न: या भूमिकेसाठी आणखी कोणत्या तयारीची गरज होती?

तयारी ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. संशोधन, चर्चा, व्हिडिओ पाहणे आणि वाचन या गोष्टी सतत चालू असतात. माझी अर्थशास्त्राची पार्श्वभूमी नसल्यामुळे, मला त्या विषयाचे आकलन करून घेण्यासाठी वेळ द्यावा लागला. मी देहबोली आणि त्या व्यक्तिरेखेची मानसिकता यांवरही काम केले, कारण यामुळेच ती भूमिका अधिक वास्तववादी आणि अस्सल वाटते.

प्रश्न: तुम्हाला अजूनही असं वाटतं का की तुमच्यासाठी साकारण्यासारखी अनेक पात्रं शिल्लक आहेत?

नक्कीच. रस्त्यावर चालणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला मी एक संभाव्य पात्र म्हणून पाहतो. प्रत्येकाची स्वतःची एक कहाणी असते. त्या सर्व कहाण्या जगण्यासाठी कदाचित एक आयुष्य पुरेसं नाही. तरीही, मी नेहमीच विविध प्रकारची पात्रं साकारण्याचा प्रयत्न केला आहे, या गोष्टीत मला समाधान वाटतं.

प्रश्न: दिग्दर्शक चिन्मय मांडलेकर या प्रोजेक्टमध्ये कसे सामील झाले?

मला ही पटकथा काही वर्षांपूर्वी मिळाली होती. मला कथा आवडली, पण अर्थशास्त्रासारख्या विषयावर चित्रपट कसा बनवता येईल, असा प्रश्नही मला पडला होता. नंतर, मी चिन्मयचं नाव सुचवलं. त्याने अनेक महिने संशोधन केलं, लेखकांसोबत काम केलं आणि पटकथा अधिक चांगली करण्यासाठी खूप मेहनत घेतली. सुरुवातीचे फुटेज पाहिल्यानंतर संपूर्ण टीमचा आत्मविश्वास वाढला.

प्रश्न: इतिहास आणि समाजाबद्दलच्या कथा लोकांसमोर आणण्याची जबाबदारी चित्रपटांची असते का?

मी याकडे जबाबदारी म्हणून न पाहता वैयक्तिक पसंतीचा विषय म्हणून पाहतो. माझा विश्वास आहे की प्रेक्षक नेहमीच अस्सल कथांशी जोडले जातात. विषय विनोदी असो वा गंभीर, जर तो जीवनातील सत्य दर्शवत असेल, तर लोक त्याच्याशी एकरूप होतात.

प्रश्न: संपूर्ण चित्रपटाची जबाबदारी तुमच्या खांद्यावर असल्याचा दबाव तुम्हाला कधी जाणवतो का?

माझं लक्ष नेहमी माझ्या अभिनयावर असतं. मी पूर्ण प्रामाणिकपणाने भूमिकेला न्याय देत आहे की नाही, हे मी स्वतःला सतत विचारत असतो. पुनरावृत्ती टाळणे हे माझ्यासाठी सर्वात मोठे आव्हान आणि सर्वात मोठ्या दबावाचे कारण आहे.

प्रश्न: हा चित्रपट प्रेक्षकांना अर्थशास्त्र समजण्यास मदत करेल का?

प्रेक्षकांना सर्व आर्थिक संज्ञा समजणे आवश्यक नाही, परंतु त्यांना हे नक्कीच समजेल की पडद्यामागे असे लोक आहेत ज्यांच्या निर्णयांचा थेट परिणाम सामान्य माणसाच्या जीवनावर होतो. आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनेक गोष्टी त्याच निर्णयांवर अवलंबून असतात.

प्रश्न: २०२४ मध्ये परदेशातून सोने परत आणण्याच्या घटनेकडे तुम्ही कसे पाहता?

सरकारे वेळोवेळी असे निर्णय घेतात. तथापि, या कथेचा गाभा त्या ऐतिहासिक क्षणात आहे, जेव्हा एका व्यक्तीने देशाला आर्थिक संकटातून बाहेर काढण्यासाठी एक मोठी जोखीम पत्करली. त्याच निर्णयाने त्यानंतरच्या अनेक बदलांचा पाया घातला.

प्रश्न: अभिनेता-दिग्दर्शकासोबत काम करण्याचा काय फायदा आहे?

एक मोठा फायदा म्हणजे, त्यांना कलाकारासमोरील आव्हाने अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात. चिन्मय स्वतः एक अभिनेता आहे, त्यामुळे कॅमेऱ्यासमोर एका कलाकाराला कोणत्या परिस्थितीतून जावे लागते हे त्याला माहीत आहे. या समजुतीमुळे काम सोपे होते.

प्रश्न: तुम्ही 'डिस्पॅच'सारखा चित्रपट का निवडला?

कारण तो एक उत्कृष्ट चित्रपट आहे. सशक्त पात्रे आणि आकर्षक कथानक असलेल्या कथा मला नेहमीच आकर्षित करतात. सरतेशेवटी, माझ्यासाठी तेच सर्वात महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न: अनेक पुरस्कार मिळाल्यानंतर दबाव वाढतो का?

पुरस्कार फक्त त्या विशिष्ट संध्याकाळपुरतेच चांगले वाटतात; त्यानंतर त्यांचे महत्त्व फिके पडते. चित्रीकरणादरम्यान, तुमच्यासमोर फक्त तुमचे पात्र असते. तिथे पुरस्कार नव्हे, तर तुमचं काम आणि तुमची तयारी महत्त्वाची असते.

प्रश्न: प्रेक्षकांसाठी तुमचा संदेश काय आहे?

बॉक्स ऑफिसचे आकडे मला कधीच फारसे प्रभावित करत नाहीत. माझ्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, कथा आणि पात्रं पूर्ण सत्यतेने आणि प्रामाणिकपणे प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचावीत. चित्रपट पाहिल्यानंतर जर प्रेक्षकांना काहीतरी जाणवलं आणि ते काहीतरी सोबत घेऊन गेले, तर तेच सर्वात मोठं यश आहे.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी