- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

या मुलाखतीद्वारे स्वामी गोविंद देव गिरी जी महाराज यांचा आध्यात्मिक दृष्टिकोन, राम मंदिर आंदोलनातील त्यांचा अनुभव, ट्रस्टच्या नवीन प्रशासकीय जबाबदाऱ्या, आर्थिक पारदर्शकता, मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांशी समन्वय, राम मंदिराची भविष्यातील भूमिका आणि राष्ट्रनिर्मिती यांसारखे विषय आपल्यासमोर मांडले आहेत.

प्रश्न: 'श्री राम जन्मभूमी तीर्थ क्षेत्र ट्रस्ट'चे सरचिटणीस म्हणून मिळालेल्या नवीन जबाबदारीकडे आपण कशा प्रकारे पाहता?

उत्तर: माझ्यासाठी ही केवळ पद किंवा अधिकाराची बाब नसून, नेहमीप्रमाणेच ही एक सेवा करण्याची संधी आहे. श्री राम जन्मभूमीचा विषय कोट्यवधी लोकांच्या श्रद्धेशी खोलवर जोडलेला आहे. राम मंदिराचे बांधकाम हा एक ऐतिहासिक टप्पा होताच, परंतु मंदिराचे कामकाज चालवणे, त्याची प्रतिष्ठा जपणे, दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी सुविधांची व्यवस्था करणे आणि त्याशी संबंधित विविध उपक्रम सुव्यवस्थितपणे राबवणे या गोष्टीही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. मी याकडे भगवान श्री राम यांची सेवा आणि राष्ट्रसेवा म्हणूनच पाहतो.

प्रश्न: यापूर्वी तुम्ही ट्रस्टच्या खजिनदाराची जबाबदारी सांभाळली आहे. आता सरचिटणीस म्हणून तुमच्या भूमिकेत काय बदल होईल?

उत्तर: कोषाध्यक्ष असताना, जबाबदाऱ्या प्रामुख्याने आर्थिक शिस्त, संसाधने आणि आर्थिक व्यवस्थापन यांभोवती केंद्रित होत्या. सरचिटणीस म्हणून कामाची व्याप्ती अधिक व्यापक असेल. यामध्ये ट्रस्टच्या निर्णयांची अंमलबजावणी करणे, विविध समित्या व यंत्रणांमध्ये समन्वय साधणे, प्रशासकीय कामांवर देखरेख ठेवणे आणि मंदिराशी संबंधित उपक्रमांना गती देणे यांचा समावेश असेल. कामकाजाच्या प्रत्येक पैलूमध्ये स्पष्टता, शिस्त आणि उत्तरदायित्व दिसून येईल, याची खात्री करणे हेच मुख्य उद्दिष्ट असेल.

प्रश्न: ट्रस्टने प्रथमच माजी एअर मार्शल जितेंद्र मिश्रा यांची मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून नियुक्ती केली आहे आणि त्याद्वारे आपली व्यावसायिक प्रशासकीय रचना अधिक बळकट केली आहे. या निर्णयाकडे आपण कसे पाहता?

उत्तर: आजच्या काळात इतक्या मोठ्या प्रमाणावरील धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्राचे व्यवस्थापन करणे हे एक अत्यंत व्यापक कार्य आहे. यात भाविकांची गर्दी, सुरक्षा, तांत्रिक पायाभूत सुविधा, आर्थिक प्रशासन, विविध सोयी-सुविधा आणि इतर अनेक प्रशासकीय बाबींचे व्यवस्थापन यांचा समावेश असतो; त्यामुळे आध्यात्मिक दृष्टीकोन आणि आधुनिक प्रशासकीय कार्यक्षमता यांच्यात सुसंवाद असणे आवश्यक आहे. मुख्य कार्यकारी अधिकारी यांची नियुक्ती हे या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. आम्ही सर्वजण आपापल्या जबाबदाऱ्या पार पाडत एका सामायिक उद्दिष्टाच्या पूर्ततेसाठी काम करू.

प्रश्न: धार्मिक संस्थांमध्ये आधुनिक व्यवस्थापन आणि व्यावसायिक प्रशासनाची गरज आहे का?

उत्तर: नक्कीच. भारतीय परंपरेत धर्म आणि संघटनात्मक सुव्यवस्था या गोष्टी कधीही एकमेकांच्या विरोधात राहिलेल्या नाहीत. 'राम-राज्या'च्या (आदर्श राज्याच्या) संकल्पनेतही सुशासन, शिस्त, जनहित आणि उत्तरदायित्व यांनाच अग्रस्थान दिले गेले आहे. मंदिरातील सेवांचा दर्जा उंचावण्यासाठी, भाविकांसाठीच्या सुविधा सुधारण्यासाठी आणि पारदर्शकता सुनिश्चित करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान व व्यवस्थापन साधनांचा वापर करणे हे आपल्या परंपरेशी पूर्णपणे सुसंगत आहे.

प्रश्न: जुलै २०२६ मध्ये दानपात्रातील रक्कम चोरीला गेल्याच्या घटनेवरून निर्माण झालेल्या वादामुळे ट्रस्टच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय प्रणालींबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले. या संपूर्ण प्रकरणाकडे आपण कसे पाहता?

उत्तर: जिथे मोठ्या संख्येने भाविक एकत्र येतात आणि मोठ्या प्रमाणात देणग्या व अर्पण प्राप्त होतात, तिथे अत्यंत कडक शिस्त आणि पारदर्शक कार्यपद्धती असणे आवश्यक असते. काही त्रुटी निदर्शनास आल्यास त्या नक्कीच दूर केल्या पाहिजेत. तथ्याशिवाय एखाद्या व्यक्तीच्या हेतूंवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे अयोग्य असले, तरीही प्रणालीतील दोष दूर करणे ही आपली जबाबदारी आहे. प्रत्येक प्रक्रिया स्पष्ट, नियंत्रित आणि उत्तरदायित्वावर आधारित असेल, अशी व्यवस्था निर्माण करणे हेच आपले उद्दिष्ट असले पाहिजे.

प्रश्न: नवीन प्रशासकीय व्यवस्थेअंतर्गत आर्थिक पारदर्शकता अधिक बळकट केली जाईल का?

उत्तर: कोणत्याही सार्वजनिक धार्मिक संस्थेसाठी पारदर्शकता अत्यंत महत्त्वाची असते. 'श्री राम जन्मभूमी तीर्थ क्षेत्र' या संस्थेशी लाखो लोकांच्या भावना जोडलेल्या आहेत; त्यामुळे, निधीचा वापर योग्य कारणांसाठी केला जाणे, प्रत्येक प्रक्रिया पद्धतशीर असणे आणि संस्थात्मक पातळीवर उत्तरदायित्व राखले जाणे या गोष्टींना आमचे प्राधान्य असेल.

प्रश्न: तुमच्या आयुष्याच्या सुरुवातीच्या काळातच धर्मग्रंथांचा अभ्यास आणि आध्यात्मिक प्रवचने देण्यास तुम्ही सुरुवात केली होती. वयाच्या १७ व्या वर्षी पहिले आध्यात्मिक प्रवचन देण्यापासून ते आज 'राम मंदिर ट्रस्ट'ची जबाबदारी स्वीकारण्यापर्यंतच्या या प्रवासाकडे तुम्ही कसे पाहता?

उत्तर: वयाच्या १७ व्या वर्षी जेव्हा मी पहिल्यांदा भगवद्गीता आणि श्रीमद्भागवतावर प्रवचने देण्यास सुरुवात केली, तेव्हा मला कधीच कल्पना नव्हती की आयुष्य मला अशा प्रकारे भगवान श्रीरामांची सेवा करण्याची संधी देईल. माझ्यासाठी हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाचा भाग नाही, तर भारतीय ज्ञान-परंपरेची शक्ती आणि संतांच्या आशीर्वादांचा तो एक पुरावा आहे. वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत आणि गीता समजून घेण्याचा मी जितका प्रयत्न केला, तितकेच मला हे जाणवले की भारतीय संस्कृतीचा मूळ संदेश हा समाज आणि मानवतेच्या कल्याणाशी अविभाज्यपणे जोडलेला आहे.

प्रश्न: आपण वेदांच्या अभ्यासासाठी आणि प्रसारासाठी 'महर्षी वेदव्यास प्रतिष्ठान'ची स्थापनाही केली आहे. आजच्या नवीन पिढीसाठी वेद आणि भारतीय तत्त्वज्ञान यांचे काय महत्त्व आहे?

उत्तर: आमच्यासाठी वेद हे केवळ प्राचीन (आदि आणि अनादि) ग्रंथ नाहीत; वास्तविक पाहता, ते जीवन, निसर्ग, समाज आणि चेतना यांविषयीचा एक सर्वसमावेशक दृष्टिकोन देतात. आजची पिढी आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या बरोबरीने प्रगती करत आहे; अशा वेळी त्यांना त्यांच्या मुळांशी जोडणेही तितकेच आवश्यक आहे. जीवनचे उद्दिष्ट, कर्तव्ये आणि आत्मसंयम समजून घेण्यासाठी आवश्यक असलेली दृष्टी वेद, उपनिषदे आणि गीता देतात; म्हणूनच, त्यांचा अभ्यास भूतकाळात जितका महत्त्वाचा होता, तितकाच आजही महत्त्वपूर्ण आहे.

प्रश्न: राम मंदिर आंदोलनापासून ते मंदिराच्या उभारणीपर्यंतचा दीर्घ प्रवास आपण पाहिला आहे. आता जेव्हा हे भव्य मंदिर आपल्यासमोर उभे आहे, तेव्हा त्या प्रवासाकडे आपण कशा प्रकारे पाहता?

उत्तर: हा प्रवास अनेक पिढ्यांचा संकल्प, संघर्ष, समर्पण आणि संयम यांचा प्रवास राहिला आहे. राम मंदिराची उभारणी हे अशा असंख्य लोकांच्या भावनांचे फळ आहे ज्यांनी आयुष्यभर याला एक संकल्प म्हणून पाहिले; म्हणूनच, मंदिराच्या भव्यतेपेक्षा त्यामागील भावना अधिक महत्त्वाची आहे. आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, जरी रामाचे मंदिर उभारले गेले असले, तरी रामाचे आदर्शही आपल्या जीवनात प्रस्थापित झाले पाहिजेत.

प्रश्न: २२ जानेवारी २०२४ रोजी राम लल्लाच्या 'प्राणप्रतिष्ठा' सोहळ्यानंतर, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आपल्या हाताने 'प्रसाद' स्वीकारून आपला ११ दिवसांचा उपवास सोडला. तो क्षण तुम्हाला कसा आठवतो?

उत्तर: तो अत्यंत भावपूर्ण आणि ऐतिहासिक क्षण होता. प्राणप्रतिष्ठेपूर्वी पंतप्रधानांनी ज्या प्रकारे ११ दिवसांचा उपवास केला आणि कठोर शिस्त पाळली, त्यावरून या सोहळ्याप्रती असलेली त्यांची अगाध श्रद्धा दिसून येते. जेव्हा त्यांनी प्रसाद स्वीकारून उपवास सोडला, तेव्हा माझ्या मनात हा विचार आला की, हा केवळ एका व्यक्तीपुरता मर्यादित क्षण नव्हता, तर तो भगवान रामाच्या कोट्यवधी भक्तांच्या श्रद्धेचे प्रतिनिधित्व करणारा क्षण होता.

प्रश्न: तुम्हाला वाटते का की राम मंदिराचा प्रभाव अयोध्येच्या सीमांच्या पलीकडे जाऊन भारताच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावर पडेल?

उत्तर: खरे सांगायचे तर, या प्रश्नाचा मूळ आधारच चुकीचा आहे; कारण शतकानुशतके—केवळ भारतातच नव्हे तर जगभरातील अनेक देशांमध्ये आणि किंबहुना, कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात संपूर्ण विश्वात—प्रभू रामाचा प्रभाव अयोध्येच्या सीमांच्या पलीकडेही अस्तित्वात आहे. प्रभू राम हे भारतीय समाजाच्या नैतिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील आदर्शांचे मूर्तिमंत प्रतीक आहेत. राम मंदिर हे सेवाभाव, पारंपरिक मूल्ये, संस्कृती, शिक्षण आणि सामाजिक जबाबदारीची भावना यांना सतत ऊर्जा देणारे केंद्र म्हणून विकसित होत आहे. रामांचे आदर्श आपल्या आचरणात प्रतिबिंबित व्हावेत, हेच संत-समाजाचे उद्दिष्ट आहे.

प्रश्न: दररोज मोठ्या संख्येने भाविक अयोध्येत येत आहेत. नजीकच्या काळात प्रशासनासमोर सर्वात मोठे आव्हान कोणते असेल?

उत्तर: भाविकांची वाढती संख्या आपल्यावर अनेक जबाबदाऱ्याही घेऊन येते. दर्शन, सुरक्षा, स्वच्छता, वाहतूक, निवास, प्रसाद, वैद्यकीय सुविधा आणि इतर सोयीसुविधांची व्यवस्था सातत्याने सर्वोच्च दर्जाची राखणे आवश्यक आहे. त्याच वेळी, मंदिराचे आध्यात्मिक पावित्र्य आणि अयोध्येची सांस्कृतिक ओळख जपणे हे देखील एक अत्यंत महत्त्वाचे कार्य आहे. भाविकांना सोयीसुविधांचा लाभ घेता येईल आणि त्याचबरोबर त्यांना एक आध्यात्मिक अनुभवही मिळेल, अशी व्यवस्था निर्माण करण्याचा आमचा प्रयत्न आहे.

प्रश्न: राम मंदिराचा विकास एका प्रमुख जागतिक आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्राच्या रूपात करण्यासाठी काही सर्वसमावेशक दृष्टीकोन आहे का?

उत्तर: मी म्हटल्याप्रमाणे, भगवान श्रीराम केवळ भारताच्या सीमांपुरते मर्यादित नाहीत; ते विष्णूचे रूप आहेत आणि विश्वाच्या प्रत्येक कणाकणात ते व्यापलेले आहेत. शिवाय, जगभरातील अनेक देशांमध्ये 'रामकथा' आणि 'रामायण' यांच्याशी संबंधित परंपरा अस्तित्वात आहेत. अयोध्येचा विकास अशा केंद्राच्या रूपात केला गेला पाहिजे जिथे जग भारताचा आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्टीकोन समजून घेऊ शकेल. हे साध्य करण्यासाठी, केवळ मंदिराचाच नव्हे, तर ज्ञान, संशोधन, संस्कृती, भारतीय भाषा आणि रामायणाशी संबंधित जागतिक परंपरा यांचाही प्रामुख्याने विचार आणि प्रसार करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न: तुमच्या मते, 'राम-राज्या'चा आधुनिक अर्थ काय आहे?

उत्तर: 'रामराज्य' या संकल्पनेचा अर्थ केवळ एका विशिष्ट राजकीय व्यवस्थेपर्यंत मर्यादित ठेवणे योग्य ठरणार नाही. रामराज्याचा मूळ गाभा म्हणजे प्रशासनातील न्याय, समाजातील परस्पर विश्वास, व्यक्तीची कर्तव्यभावना आणि समाजातील सर्वात दुर्बल घटकांच्या कल्याणाची काळजी. खुद्द प्रभू श्रीराम सत्तेवर असतानाही जनहितालाच सर्वोच्च प्राधान्य देतात. संत तुलसीदासांच्या शब्दांत सांगायचे तर: परोपकारासारखा दुसरा धर्म नाही आणि दुसऱ्याला दुःख देण्यासारखे दुसरे पाप नाही. आज जेव्हा आपण रामराज्याविषयी बोलतो, तेव्हा आपण आपल्या सार्वजनिक आणि वैयक्तिक जीवनात याच मूल्यांचा अंगीकार केला पाहिजे—असा समाज निर्माण केला पाहिजे जिथे कोणालाही शारीरिक, दैवी किंवा भौतिक दुःखांचा त्रास होणार नाही आणि जिथे सर्व लोक एकमेकांवर प्रेम करतील व आपापल्या धर्माचे आणि शास्त्रसंमत तत्त्वांचे पालन करतील.

आपल्याला अशा समाजाची अपेक्षा आहे जिथे संपूर्ण जगात धर्माचे चारही स्तंभ पूर्णपणे प्रतिष्ठित असतील आणि जिथे स्वप्नातही पापाचे अस्तित्व नसेल. स्त्री-पुरुष दोघेही रामभक्तीत लीन असतील आणि मोक्षप्राप्तीस पात्र असतील. श्रीरामांच्या राजवटीचे वर्णन केल्याप्रमाणे: तिथे अकाली मृत्यू किंवा दुःख नसेल; प्रत्येकाचे शरीर सुंदर आणि निरोगी असेल. कोणीही दरिद्री, दुःखी किंवा दीन-हीन नसेल; कोणीही अज्ञानी किंवा सद्गुणांपासून वंचित नसेल. सर्वजण दांभिकतेपासून मुक्त आणि धर्मपरायण असतील; स्त्री-पुरुष दोघेही ज्ञानी आणि सदाचारी असतील; सर्वजण गुणवत्तेचा आदर करणारे, विद्वान, प्रज्ञावान आणि कृतज्ञ असतील, तसेच कपट किंवा लबाडीपासून मुक्त असतील.

थोडक्यात सांगायचे तर, तिथे अकाली मृत्यू नाही आणि कोणालाही वेदना किंवा दुःख भोगावे लागत नाही. प्रत्येकाचे शरीर सुंदर आणि रोगमुक्त आहे. कोणीही दरिद्री, दुःखी किंवा दीन-हीन नाही. कोणीही मूर्ख किंवा शुभ गुणांपासून वंचित नाही. सर्वजण अहंकारापासून मुक्त, धर्मनिष्ठ आणि सदाचारी आहेत. स्त्री आणि पुरुष दोघेही बुद्धिमान आणि सद्गुणांनी संपन्न आहेत. सर्वजण गुणवत्तेचा आदर करणारे, विद्वान आणि ज्ञानी आहेत. सर्वजण कृतज्ञ आहेत म्हणजेच इतरांकडून मिळालेल्या उपकारांची जाणीव ठेवणारे आणि कोणाच्याही मनात कपट किंवा लबाडी नाही.

वास्तविक पाहता, मग तो आधुनिक संदर्भ असो किंवा भविष्यातील असा एखादा काळ जो त्या वेळी स्वतःला 'आधुनिक' मानत असेल, 'रामराज्य' या संकल्पनेचा अर्थ नेहमीच अशा एका सामाजिक व्यवस्थेशी निगडित असेल, जिचे वर्णन संत तुलसीदासांच्या 'रामचरितमानस'मध्ये किंवा वाल्मीकींच्या 'रामायणा'त केले आहे.

प्रश्न: आपण 'संन्यास' मार्ग स्वीकारला आहे. एखाद्या साधूसाठी इतकी मोठी प्रशासकीय जबाबदारी पेलणे किती आव्हानात्मक असते?

उत्तर: संन्यास म्हणजे जगापासून पळून जाणे नव्हे. भारतीय परंपरेत, संन्यास म्हणजे व्यापक समाजाप्रती केलेले समर्पण होय. धर्म आणि समाजाची सेवा करण्याची जबाबदारी समोर असताना त्यापासून पाठ फिरवणे हे संन्यासाच्या मूळ भावनेच्या विरोधात आहे. हे नक्कीच एक आव्हान आहे, परंतु आव्हानापेक्षाही ती सेवेची एक संधी आहे. या संदर्भात, आदि शंकराचार्यांचे जीवन हे एक उत्तम उदाहरण म्हणून पाहता येईल.

प्रश्न: आजच्या तरुणांसाठी तुमचा सर्वात महत्त्वाचा संदेश काय आहे?

उत्तर: तरुणांनी आधुनिक शिक्षण, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत प्रगती करावी, पण त्याच वेळी आपल्या सांस्कृतिक मुळांशीही जोडलेले राहावे. गीता ही कर्म, शिस्त आणि आत्मविश्वास यांचा संदेश देते. जर तरुणांनी ज्ञान, चारित्र्य, कठोर परिश्रम आणि राष्ट्राप्रती जबाबदारीची भावना आपल्या जीवनात अंगीकारली, तर भारताची शक्ती अनेक पटींनी वाढेल. तेव्हा भारत 'वसुधैव कुटुंबकम्' आणि 'सर्वे भवन्तु सुखिनः' या मूल्यांचे प्रतिनिधित्व करतो; तो शांतता, सहअस्तित्व आणि सामंजस्य यांचे प्रतीक बनतो; 'अहिंसा परमो धर्मः' या तत्त्वाचे पालन करतो; करुणेची आणि संयमाची जोड असलेल्या सामर्थ्याचा पुरस्कार करतो; ज्ञान, विज्ञान आणि मानवी कल्याणासाठी कटिबद्ध राहतो; निसर्गाशी सुसंगत अशा संतुलित जीवनाचा मार्ग स्वीकारतो; विविधतेतील एकतेचा, तसेच विविध संस्कृतींचा आदर आणि विचारस्वातंत्र्याचा पुरस्कार करतो; 'चरैवेति-चरैवेति' या भावनेने प्रेरित होतो; आपल्या वारशाशी घट्ट नाते राखून आधुनिकतेकडे वाटचाल करणारा राष्ट्र बनतो; 'सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय' या ध्येयाने चालतो; आणि संपूर्ण मानवजातीला एका कुटुंबाप्रमाणे सामावून घेणाऱ्या शाश्वत जाणिवेचे प्रतिनिधित्व करतो.

प्रश्न: राम मंदिराच्या निर्मितीनंतर, पुढील प्रमुख उद्दिष्ट काय असावे असे तुम्हाला वाटते?

उत्तर: मंदिराची निर्मिती ही एक भव्य कामगिरी आहे, परंतु हा प्रवास तिथेच संपत नाही. हे मंदिर एक चैतन्यमय आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक केंद्र आहे. भाविकांसाठी उत्तम व्यवस्था करणे, ज्ञानाची भारतीय परंपरा जपणे, सेवाकार्यांचा विस्तार करणे आणि समाजाच्या जीवनात रामाचे आदर्श रुजवून भविष्यातील महत्त्वपूर्ण जबाबदाऱ्या पार पाडणे यातच सातत्य आहे. उद्दिष्टाचा विचार करता, प्रभूनेच आपल्याला इथपर्यंत आणले आहे आणि पुढे जिथे त्यांची इच्छा असेल तिथे ते नक्कीच आपल्याला नेतील; आपण केवळ प्रभूचे सेवक आहोत आणि आपली हीच प्रार्थना आहे की, त्यांनी आपली ही देहयष्टी त्यांच्या ईश्वरी इच्छेच्या पूर्ततेसाठी वापरत राहावे.

प्रश्न: सरतेशेवटी, सरचिटणीस म्हणून आपली प्राथमिकता काय असेल?

उत्तर: माझी प्राथमिकता स्पष्ट आहे: राम मंदिराची प्रतिष्ठा, ट्रस्टच्या कारभारात शिस्त व पारदर्शकता, भाविकांसाठी सोयी-सुविधा आणि प्रभू श्रीरामांच्या आदर्शांशी सुसंगत अशी सेवा. राम मंदिर हे कोट्यवधी लोकांच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे; या श्रद्धेचे जतन करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. मंदिराची उभारणी अत्यंत भव्यरीत्या करण्यात आली आहे; आता या भव्यतेस साजेसा असा प्रशासन आणि सेवेचा उत्कृष्ट दर्जा प्रस्थापित करणे हे आमचे पुढील उद्दिष्ट असेल. अयोध्येला भेट देणारी प्रत्येक व्यक्ती केवळ 'दर्शन' घेतल्याच्या आठवणीसह परत न जाता, प्रभू श्रीरामांच्या जीवनमूल्यांपासून प्रेरणा घेऊन जाईल, यासाठी आम्ही प्रयत्नशील राहू.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी