काही उपक्रम आपण पाहतो; काहींमध्ये आपण सहभागी होतो; पण काही उपक्रम असे असतात की ते संपल्यानंतरही आपल्या मनात एक प्रश्न सोडून जातात. ‘लोकसंवाद २०२६’ माझ्यासाठी असाच एक अनुभव आहे.

महाराष्ट्र शासनाच्या माहिती व जनसंपर्क विभागाने गणेशोत्सवाच्या सामाजिक सहभागाचा उपयोग करून शासनाच्या विविध योजना, सेवा आणि जनजागृतीचे विषय नागरिकांपर्यंत थेट पोहोचविण्यासाठी हा विशेष उपक्रम राबविला.

ठाणे जिल्ह्यात माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, जिल्हाधिकारी कार्यालय आणि जिल्हा माहिती कार्यालय यांच्या समन्वयातून विविध शासकीय विभागांच्या सहभागाने हा उपक्रम प्रत्यक्षात आला. गणेश मंडळांमध्ये अधिकारी-कर्मचारी उपस्थित राहून नागरिकांशी संवाद साधत होते आणि आरोग्य, शिक्षण, महिला व बालविकास, सामाजिक न्याय, सायबर सुरक्षा, आर्थिक साक्षरता, रोजगार अशा विविध विषयांवरील माहिती सोप्या पद्धतीने पोहोचवत होते.

या उपक्रमात मला स्वतः सहभागी होता आले, ही माझ्यासाठी केवळ उपस्थितीची बाब नव्हती. मी सामान्य नागरिक म्हणून आलो होतो; पण पर्यावरणाच्या क्षेत्रात काम करताना समाज, प्रशासन आणि लोकसहभाग यांच्यातील नात्याचा अभ्यास करण्याची माझी सततची दृष्टी असल्यामुळे मी या उपक्रमाकडे थोडे वेगळे पाहत होतो. सुरुवातीला मला वाटत होते की हा मुख्यतः शासकीय योजनांची माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचविणारा जनजागृती उपक्रम आहे. मात्र, प्रत्यक्ष सहभागातून जे अनुभवले, त्याने माझ्या विचाराला वेगळी दिशा दिली.

आपण अनेकदा म्हणतो की सरकार वेगळे, प्रशासन वेगळे आणि सामान्य नागरिक वेगळा. नागरिकाला प्रशासन दूरचे वाटते; प्रशासनाला नागरिकांच्या अपेक्षा वेगळ्या वाटतात; आणि योजनांची माहिती कागदावरून प्रत्यक्ष माणसापर्यंत पोहोचताना अनेक अडथळे निर्माण होतात. त्यामुळे नकळत ‘सरकार आणि समाज यांच्यामध्ये दरी आहे’ अशी भावना निर्माण होते. पण या उपक्रमात विविध विभागांचे अधिकारी, विभागप्रमुख आणि कर्मचारी नागरिकांमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी झालेले पाहताना मला स्वतःलाच एक वेगळा प्रश्न पडला—खरंच दरी आहे का? की आपण एकमेकांशी संवाद साधण्याची आणि एकमेकांना समजून घेण्याची भाषा अजून अधिक सुसंवादी करायची आहे?

या प्रश्नाचे उत्तर मला कोणत्याही अहवालातून मिळाले नाही; ते मला माणसांमध्ये दिसले. अनेक अधिकारी आणि विभागप्रमुखांनी या उपक्रमाकडे केवळ आणखी एक शासकीय जबाबदारी म्हणून पाहिले नाही. नागरिकांशी प्रत्यक्ष बोलताना त्यांचा उत्साह, माहिती समजावून सांगताना दिसणारी तळमळ, प्रश्न ऐकताना घेतलेली काळजी आणि लोकांच्या प्रतिक्रियांना दिलेला प्रतिसाद मी जवळून अनुभवला. त्या क्षणी मला त्यांच्या पदापेक्षा त्यांच्यातील माणूस अधिक स्पष्टपणे दिसला.

यातून माझ्या मनात एक साधी पण खोल जाणीव निर्माण झाली—पदाच्या मागेही एक माणूस असतो. अधिकारी असो, कर्मचारी असो किंवा सामान्य नागरिक असो, प्रत्येकाला आपल्या कामातून काहीतरी अर्थपूर्ण घडावे, आपण कोणाच्या तरी उपयोगी पडावे आणि समाजाशी आपले नाते जाणवावे अशी मानवी गरज असते. लोकसंवादाने कदाचित त्या मानवी बाजूला व्यक्त होण्यासाठी एक सहज जागा उपलब्ध करून दिली.

माझ्यासाठी हा अनुभव महत्त्वाचा होता, कारण प्रशासन आणि नागरिक यांच्यातील नाते मी यापूर्वी अनेकदा ‘व्यवस्था विरुद्ध अपेक्षा’ या चौकटीत पाहिले होते. येथे मात्र मला ‘व्यवस्था आणि माणूस’ अशी दुसरी चौकट दिसली. अधिकारी आपले कर्तव्य बजावत होता; पण त्याच वेळी तो समाजाचा एक भाग म्हणूनही उभा होता. नागरिक आपली माहिती किंवा समस्या सांगत होता; पण त्याच वेळी तोही त्या समाजव्यवस्थेचा सक्रिय भाग होऊ शकतो, याची शक्यता दिसत होती.

गणेशोत्सवाने या संवादाला आणखी एक अर्थ दिला. महाराष्ट्रातील सार्वजनिक गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून लोकांना एकत्र आणणारा सामाजिक अनुभव आहे. या उत्सवाच्या काळात गणेश मंडपांमध्ये मोठ्या संख्येने नागरिक एकत्र येतात. त्या सामाजिक सहभागाच्या जागेचा उपयोग करून शासनाच्या योजना आणि लोककल्याणकारी सेवांची माहिती थेट नागरिकांपर्यंत नेण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून झाला. ठाणे जिल्ह्यात विविध मंडळांमध्ये आरोग्य, महिला व बालविकास, आर्थिक साक्षरता, सायबर सुरक्षा, बालहक्क आणि इतर विषयांवर मार्गदर्शनाची उदाहरणेही दिसून आली.

मला या प्रयोगात एक महत्त्वाचा बदल दिसला—नागरिकाला नेहमी प्रशासनाच्या कार्यालयात जावे लागले नाही; प्रशासन नागरिकांच्या सामाजिक अवकाशात पोहोचले. हा बदल भौगोलिक अंतराचा नाही; तो मानसिक अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न आहे. कार्यालयातील औपचारिक वातावरणाऐवजी गणेश मंडपातील परिचित सामाजिक वातावरणात संवाद घडला, तर नागरिक प्रश्न विचारण्यास अधिक सहज होऊ शकतो आणि अधिकारीही आपल्या कामाचा मानवी संदर्भ अधिक जवळून अनुभवू शकतो.

आपल्या श्रद्धेत श्रीगणेशाला आपण विघ्नहर्ता, सुखकर्ता आणि विद्यादाता मानतो. या तीन शब्दांकडे या संदर्भात पाहिले, तर लोकसंवादाला एक सुंदर सामाजिक अर्थ मिळतो. माहितीअभावी निर्माण झालेले अडथळे दूर करणे म्हणजे एक प्रकारे विघ्न दूर करणे.

नागरिकांना उपलब्ध सेवा आणि योजनांची माहिती मिळवून देणे म्हणजे सुख आणि सुरक्षिततेच्या दिशेने एक पाऊल. आणि ज्ञान, जागरूकता व योग्य माहिती देणे म्हणजे विद्येचा प्रसार. त्यामुळे गणेशोत्सवातील भक्ती आणि सामाजिक जनजागृती यांच्यात एक नैसर्गिक संबंध निर्माण होतो.

म्हणून मला स्वतःलाच प्रश्न पडला—आपण गणेशोत्सवात केवळ गणेशाचे दर्शन घेतो की समाजाचेही दर्शन घेतो? जर श्रद्धा माणसांना एकत्र आणत असेल, तर त्या एकत्र येण्याचा उपयोग समाजाच्या हितासाठी विचार, माहिती आणि जागरूकता निर्माण करण्यासाठी करणे ही त्या श्रद्धेचीच एक सामाजिक अभिव्यक्ती ठरू शकते. गणेश मंडळ हे केवळ उत्सवाचे केंद्र न राहता समाजाशी संवाद साधणारे सहकारी व्यासपीठ होऊ शकते.

याच ठिकाणी मला ‘लोकसंवाद’ आणि ‘जनसंपर्क’ यातील फरक अधिक स्पष्टपणे जाणवतो. जनसंपर्कामध्ये माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचते; लोकसंवादामध्ये माहितीची देवाणघेवाण होते; लोकसहभागामध्ये नागरिक कृतीच्या प्रक्रियेत सहभागी होतो; आणि या सर्वांचा अंतिम अर्थ लोककल्याणात दिसतो. म्हणून लोकसंवाद २०२६ कडे केवळ माहिती पोहोचविणारा कार्यक्रम म्हणून पाहण्यापेक्षा, तो लोकसहभागाची सुरुवात ठरू शकतो का, हा प्रश्न मला अधिक महत्त्वाचा वाटतो.

यासाठी संवादाची दिशा एकतर्फी राहू नये. प्रशासनाने सांगणे आवश्यक आहे; पण नागरिकानेही सांगणे आवश्यक आहे. नागरिकाने प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे; पण प्रशासनाने ते ऐकणेही आवश्यक आहे. प्रशासनाने प्रक्रिया समजावून सांगणे आवश्यक आहे; पण नागरिकाने त्या प्रक्रियेची वास्तविकता समजून घेण्याची तयारी ठेवणेही आवश्यक आहे. संवाद म्हणजे फक्त आपले म्हणणे मांडणे नाही; संवाद म्हणजे दुसऱ्याचे म्हणणे ऐकण्याची तयारी.

म्हणून लोकसंवादाची खरी साखळी माझ्या मनात अशी तयार होते—माहितीपासून संवादाकडे, संवादातून ऐकण्याकडे, ऐकण्यातून समजुतीकडे, समजुतीतून सहभागाकडे आणि सहभागातून समाजकल्याणाकडे. या प्रक्रियेतून निर्माण होणारा विश्वासच खऱ्या लोकाभिमुख शासनाची महत्त्वाची पायरी ठरू शकतो.

या विचाराकडे पाहताना मला माझ्या पर्यावरणीय कामामुळे निसर्गाची एक शिकवण आठवते. जंगलात एखादे मोठे झाड स्वतंत्रपणे जंगल बनवत नाही. झाड, वेली, गवत, पक्षी, कीटक, बुरशी, सूक्ष्मजीव, माती, पाणी आणि सूर्यप्रकाश यांचे परस्पर संबंध मिळून परिसंस्था तयार होते. प्रत्येकाची भूमिका वेगळी असते; पण त्यांचे अस्तित्व आणि कार्य अनेकदा एकमेकांशी जोडलेले असते. परस्परावलंबित्व ही परिसंस्थेची कमजोरी नसून तिची कार्यक्षमता आणि लवचिकता टिकविणारी मूलभूत शक्ती आहे. जैवविविधतेच्या संदर्भातही मानवी कल्याण आणि निरोगी परिसंस्था यांचा परस्पर संबंध मान्य केला जातो.

याच निसर्गाच्या धड्यात मला शासनासाठी एक सुंदर उपमा दिसते—समाज हीदेखील एक सामाजिक परिसंस्था आहे. सरकार, प्रशासन, नागरिक, स्थानिक समुदाय, गणेश मंडळे, शाळा, महाविद्यालये, सामाजिक संस्था, तज्ज्ञ आणि विविध विभाग हे या परिसंस्थेतील वेगवेगळे घटक आहेत. त्यांची कामे वेगळी असली तरी समाजाचे आरोग्य, सुरक्षितता, ज्ञान, संधी आणि कल्याण या सर्वांचा संबंध परस्परांशी आहे. एक घटक दुसऱ्याची जागा घेऊ शकत नाही; पण प्रत्येक घटकाची भूमिका इतरांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम करू शकते.

म्हणूनच सुशासनासाठी परस्परावलंबित्व स्वीकारणे ही कमजोरी नाही; उलट ती ताकद आहे. सरकार दिशा देऊ शकते, प्रशासन ती दिशा प्रत्यक्ष सेवेत रूपांतरित करू शकते, नागरिक आपला अनुभव आणि सहभाग देऊ शकतो आणि समुदाय त्या प्रक्रियेला स्थानिक आधार देऊ शकतो. जसे जंगल एका झाडाने बनत नाही, तसे समाजही केवळ सरकारने घडत नाही. आणि जसे जंगल सरकारशिवाय चालत नाही असे म्हणता येणार नाही, तसे समाजही प्रशासनाशिवाय पूर्णपणे स्वयंपूर्ण नाही. प्रत्येकाची भूमिका स्वतंत्र आहे; पण कल्याण सामूहिक आहे.

या जाणिवेने माझ्यासाठी ‘लोकसंवाद २०२६’चा अर्थ अधिक व्यापक झाला. हा केवळ सरकार आणि नागरिक यांच्यात पूल बांधण्याचा प्रयत्न नाही. पूल कदाचित आधीपासूनच आहे; त्यावरून दोन्ही बाजूंनी चालण्याची सवय निर्माण करण्याची ही संधी आहे. प्रशासन समाजापासून वेगळे नाही आणि नागरिक प्रशासनापासून बाहेर नाही. आपण सर्वजण एका सामाजिक परिसंस्थेचे घटक आहोत.

या अनुभवाने माझ्या मनातील ‘शासन’ या शब्दाचाही अर्थ बदलला. माझ्यासाठी खरे शासन म्हणजे केवळ योजना, आदेश, नियम आणि त्यांची अंमलबजावणी नाही. खरे शासन म्हणजे माणसांना समजून घेणे, त्यांना ऐकणे, त्यांच्या अनुभवातून शिकणे आणि शक्य तिथे त्यांना व्यवस्थेचा अर्थपूर्ण भाग बनविणे.नागरिकाला ‘ही व्यवस्था माझ्यासाठी आहे’ असे वाटणे आणि प्रशासनातील व्यक्तीला ‘हा नागरिक माझ्या कामाचा केंद्रबिंदू आहे’ असे वाटणे—या दोन भावनांमध्ये एक नवे नाते निर्माण होऊ शकते.

मात्र, या जाणीवेचा खरा अर्थ कार्यक्रम संपल्यानंतर ठरतो. लोकसंवाद केवळ काही दिवसांच्या उपक्रमापुरता मर्यादित न राहता नागरिकांच्या अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण, स्थानिक प्रश्नांचे संकलन, विभागांमधील अनुभवांची देवाणघेवाण आणि शक्य तिथे नागरिकांच्या अभिप्रायाला प्रतिसाद देणारी सातत्यपूर्ण प्रक्रिया बनली, तर या उपक्रमाची व्याप्ती आणखी वाढू शकते. गणेश मंडळे, विद्यार्थी, युवक, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, सामाजिक संस्था आणि स्थानिक समुदाय यांना संवादाचे भागीदार बनवता आले, तर लोकसंवादाचे रूप लोकसहभागात आणि लोकसहभागाचे रूप लोककल्याणात अधिक स्पष्टपणे दिसू शकते.

पण या प्रक्रियेत माझीही जबाबदारी आहे. मी नागरिक म्हणून सरकारकडून काय अपेक्षा करतो आणि समाजासाठी काय करतो? माझे हक्क मला माहीत आहेत; पण माझी कर्तव्येही मला माहीत आहेत का? मी प्रशासनाकडून संवेदनशीलता अपेक्षित करतो; पण स्वतः संवाद साधताना संवेदनशील राहतो का? मी बदलाची मागणी करतो; पण त्या बदलाचा भाग होण्याची माझी तयारी आहे का? लोकसंवादाने मला हे प्रश्न इतरांना विचारण्यापूर्वी स्वतःला विचारायला शिकवले.

म्हणूनच आज या उपक्रमाकडे मागे वळून पाहताना माझी सुरुवातीची धारणा बदललेली आहे. मी शोधत होतो—‘सरकार आणि नागरिकांमध्ये दरी कुठे आहे?’ पण प्रत्यक्ष अनुभवाने मला जाणवले—कदाचित दरी नव्हतीच; आपल्याला फक्त एकमेकांपर्यंत पोहोचण्याची सुसंवादी भाषा शोधायची होती.

ही भाषा केवळ सरकारी माहितीची नसावी. ती परस्पर सन्मानाची असावी. ती केवळ अधिकारांची नसावी; ती कर्तव्य आणि सहभागाची असावी. ती केवळ प्रशासनाची नसावी; ती समाजाच्या सामूहिक कल्याणाची असावी.

या संपूर्ण अनुभवासाठी मी महाराष्ट्र शासनाचे आणि विशेषतः ठाणे जिल्हा माहिती कार्यालयाचे मनःपूर्वक आभार मानतो. एक सामान्य नागरिक आणि पर्यावरणाच्या क्षेत्रात काम करणारा अभ्यासक म्हणून मला या उपक्रमाचा भाग करून घेतल्याबद्दल मी कृतज्ञ आहे. विविध शासकीय विभागांचे अधिकारी, विभागप्रमुख आणि कर्मचारी यांनी नागरिकांमध्ये येऊन दाखविलेला उत्साह, त्यांची अभिव्यक्ती, लोकांशी साधलेला संवाद आणि प्रश्न ऐकण्याची तयारी; या सर्वांनी मला केवळ एका उपक्रमाचा अनुभव दिला नाही; त्यांनी मला शासन आणि समाजाकडे नव्या नजरेने पाहण्याची संधी दिली.

माझ्यासाठी हा आभाराचा क्षण केवळ औपचारिक नाही. कारण या उपक्रमात सहभागी होताना मला जाणवले की, कर्तव्याला मानवी स्पर्श मिळाला की त्यातून समाधान निर्माण होते; नागरिकाला सहभागाची संधी मिळाली की त्याला आपल्या भूमिकेचा अर्थ जाणवतो; आणि दोघांनी एकमेकांना ऐकले की विश्वासाची सुरुवात होते.

श्रीगणेशाला आपण विघ्नहर्ता म्हणतो. आजच्या समाजातील एक मोठे विघ्न कदाचित ‘आपण वेगळे आहोत’ ही भावना आहे. तिच्या जागी ‘आपण परस्परावलंबी आहोत’ ही जाणीव आली, तर संवादातून सहकार्य, सहकार्यातून विश्वास आणि विश्वासातून समाजकल्याणाचा मार्ग तयार होऊ शकतो.

निसर्गाने मला एक गोष्ट शिकवली आहे—परिसंस्था एका घटकामुळे सुंदर होत नाही; तिची शक्ती परस्पर संबंधांमध्ये असते. कदाचित समाजासाठीही हाच धडा लागू होतो.

म्हणून आज ‘लोकसंवाद २०२६’कडे पाहताना माझ्या मनात एकच विचार उरतो—

दरी भरून काढायची नव्हतीच, आपण एकमेकांपासून दूर नव्हतोच, आपल्याला फक्त एकमेकांना ऐकण्याची संधी आणि एकमेकांपर्यंत पोहोचण्याची सुसंवादी भाषा हवी होती.

आणि जेव्हा ‘मी’ आणि ‘तुम्ही’ यांच्यामधून *‘आपण’* जन्माला येते, तेव्हा लोकसंवाद केवळ कार्यक्रम राहत नाही, तो समाजाच्या आत्मजाणीवेची सुरुवात बनतो.

विजयकुमार कट्टी

सामान्य नागरिक | पर्यावरण अभ्यासक

-----------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर