कजान, 24 ऑक्टोबर (हिं.स.) - रशियामध्ये आयुर्वेदाला जी एक पारंपरिक भारतीय चिकित्सा पद्धती आहे. त्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण पुढाकार घेण्यात आला आहे. रशियाच्या तातारस्तान प्रजासत्ताकमध्ये पहिले आयुर्वेदिक केंद्र उभारले जाणार असून, त्याचे बांधकाम २०२८ पर्यंत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. तातारस्तानच्या झेलेनोडोल्स्क जिल्ह्यात हे केंद्र स्थापन करण्याबाबतचा अधिकृत करार दुसऱ्या 'कझान भारत-रशिया व्यापार मंचा' (Kazan India-Russia Business Forum) दरम्यान करण्यात आला. या प्रकल्पासाठी भारतीय आरोग्य आणि कल्याण (wellness) क्षेत्रातील ब्रँड्सही सहकार्य करणार आहेत. या उपक्रमाचा उद्देश संबंधित प्रदेशात पारंपरिक भारतीय चिकित्सा पद्धतींची मागणी तपासणे, आयुर्वेदिक सेवांच्या विस्ताराच्या संधी शोधणे आणि आयुर्वेद प्रणालीचे फायदे अधिक लोकांपर्यंत पोहोचवणे हा आहे.

तातारस्तान इन्व्हेस्टमेंट डेव्हलपमेंट एजन्सीच्या मुख्य कार्यकारी अधिकारी, तालिया मिनुलिना यांनी 'हिंदुस्थान समाचार'ला सांगितले की, रशियामध्ये आयुर्वेदाची लोकप्रियता वाढत आहे. याच पार्श्वभूमीवर, व्यापार मंचादरम्यान आयुर्वेदिक केंद्र स्थापन करण्याचा करार करण्यात आला. रशियाच्या या भागात आयुर्वेदिक उपचार आणि पारंपरिक भारतीय वैद्यकीय सेवांना किती स्वीकारार्हता मिळते, हे जाणून घेण्यास हे केंद्र मदत करेल. त्यांनी नमूद केले की, भारत आणि रशिया यांच्यातील तात्पुरत्या रोजगाराशी संबंधित नवीन द्विपक्षीय आराखड्याचाही या उपक्रमाला पाठिंबा मिळण्याची शक्यता आहे. यामुळे पात्र भारतीय व्यावसायिक, जसे की प्रमाणित आयुर्वेदिक चिकित्सक आणि थेरपिस्ट जे आवश्यक पात्रता आणि प्रशिक्षण निकष पूर्ण करतात, त्यांना रशियामध्ये काम करण्याच्या संधी मिळू शकतील.

त्यांनी अधिक स्पष्ट केले की, तातारस्तानमध्ये भारतीय विद्यार्थ्यांची उपस्थिती ही भारत आणि रशिया यांच्यातील वैद्यकीय क्षेत्रातील सहकार्याचा एक महत्त्वाचा आधार आहे; सध्या तिथे एक हजाराहून अधिक भारतीय विद्यार्थी वैद्यकीय शिक्षण घेत आहेत. या संदर्भात, नवीन आयुर्वेदिक केंद्र हे दोन्ही देशांमधील आरोग्य सेवा, वैद्यकीय शिक्षण आणि पारंपरिक उपचार पद्धतींच्या देवाणघेवाणीच्या क्षेत्रात अधिक सखोल सहकार्य वाढवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरू शकते.

दरवर्षी भारतीय विद्यार्थी रशियातील कझान शहरात वैद्यकीय अभ्यासक्रमांसाठी प्रवेश घेतात. तुलनेने कमी शिक्षण शुल्कामुळे आकर्षित होऊन, दरवर्षी शेकडो भारतीय विद्यार्थी येथे शिक्षणासाठी येतात. लखनौचे मूळ रहिवासी आणि आता रशियाचे नागरिक असलेले डॉ. आशुतोष द्विवेदी, उत्तर भारतातील विद्यार्थ्यांसाठी प्रवेश प्रक्रिया सुलभ करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. 'प्रोलॉन्ग एज्युकेशन कन्सल्टंट्स'चे संचालक म्हणून, डॉ. द्विवेदी सांगतात की, दरवर्षी येथे १५० ते १७० विद्यार्थी प्रवेश घेतात. ते स्पष्ट करतात की, कझानमधील एमबीबीएस अभ्यासक्रमाचे वार्षिक शुल्क ४,१६,००० रुबल (सुमारे ४.९२ लाख रुपये) वरून वाढून ६,३७,००० रुबल (सुमारे ७.५३ लाख रुपये) झाले आहे. तरीही, ही रक्कम भारतातील खाजगी वैद्यकीय महाविद्यालयांच्या खर्चाच्या तुलनेत बरीच कमी आहे. येथे पाच वर्षांत संपूर्ण एमबीबीएस पदवी ४० लाख रुपयांपेक्षा कमी खर्चात पूर्ण करता येते.

दुसरीकडे, डॉ. आशिष महिंद्रा नमूद करतात की, २०१९ मध्ये नॅशनल मेडिकल कमिशनने 'नीट' परीक्षेसाठी किमान पात्रता निकष निश्चित केले होते. यावर्षी 'कट-ऑफ' (किमान गुण) मर्यादा वाढल्यामुळे प्रवेशांच्या संख्येत घट झाली आहे. उदाहरणार्थ, परदेशात प्रवेश घेण्यासाठी खुल्या प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांसाठी आवश्यक किमान गुण गेल्या वर्षी १५० होते, जे यावर्षी २५० झाले आहेत; तर राखीव प्रवर्गासाठी ही मर्यादा १२० वरून १७७ वर पोहोचली आहे. याव्यतिरिक्त, 'नीट', 'री-नीट' आणि त्यानंतरच्या परीक्षा टप्प्यांमुळे भारतातील प्रवेश प्रक्रिया यावर्षी लांबणीवर पडली होती; याउलट, रशियामध्ये प्रवेश प्रक्रिया सहसा सप्टेंबर महिन्यात पार पडते. वेळेतील या फरकामुळेही प्रवेशांच्या संख्येत घट झाली आहे. डॉ. महिंद्रा यांच्या माहितीनुसार, सध्या रशियामध्ये सुमारे २०,००० भारतीय विद्यार्थी वैद्यकीय शिक्षण घेत आहेत.

विद्यार्थ्यांचे म्हणणे आहे की, तमिळनाडूतील कोईम्बतूर येथील द्वितीय वर्षाचा विद्यार्थी चिरंजीवी सांगतो की, २०२२ मध्ये युक्रेनमध्ये युद्ध सुरू झाल्यानंतरच्या वर्षात प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. तो नमूद करतो की, शुल्कात वाढ झाली असून वसतिगृहाचा खर्च आता दरमहा ६,००० रुबल इतका झाला आहे. वेल्लोरची हरिप्रिया अशोका सांगते की, त्यांच्या 'कझान स्टेट मेडिकल युनिव्हर्सिटी'मध्ये बहुतांश विद्यार्थी उत्तर भारतातील आहेत, त्यानंतर दक्षिण भारतातील विद्यार्थ्यांची संख्या आहे. सुरुवातीच्या काळात भाषेचा अडथळा आणि शाकाहारी अन्नाची उपलब्धता ही मोठी आव्हाने असतात; मात्र, संपूर्ण अभ्यासक्रम इंग्रजीतून शिकवला जात असल्याने अभ्यासाच्या बाबतीत कोणतीही अडचण येत नाही. कालांतराने रशियन भाषाही समजू लागते.

हरिद्वारची तनु चौधरी आणि गोरखपूरची फरहीन खान, दोघीही एमबीबीएसच्या प्रथम वर्षाच्या विद्यार्थिनी आहेत. त्यांनी सांगितले की, युक्रेनमधील युद्धाचा त्यांच्या अभ्यासावर किंवा दैनंदिन जीवनावर कोणताही मोठा परिणाम झालेला नाही. अधूनमधून धोक्याच्या सूचना दिल्या जात असल्या, तरी स्थानिक रहिवाशांप्रमाणेच त्याही आता या परिस्थितीशी सरावल्या आहेत.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी