भारतीय चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने, अस्सल संवादफेकीने आणि विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर रोजी वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळल्यानंतर त्यांना तातडीने मणिपाल रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. डॉक्टरांनी सुमारे ४५ मिनिटे सातत्याने सीपीआर देऊन त्यांना वाचवण्याचे प्रयत्न केले; मात्र त्यांना प्रतिसाद मिळाला नाही. पहाटे सुमारे ५.२० वाजता त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. त्यांच्या पुत्र मल्हार पाटेकर यांनीही निधनाच्या वृत्ताला दुजोरा दिला.

नाना पाटेकर यांच्या निधनाने केवळ हिंदी किंवा मराठी चित्रपटसृष्टीचेच नव्हे, तर भारतीय अभिनयविश्वाचे मोठे नुकसान झाले आहे. चार दशकांहून अधिक काळ आपल्या अभिनयाने त्यांनी असंख्य भूमिका जिवंत केल्या. त्यांच्या वाट्याला आलेले पात्र कोणतेही असो—गुन्हेगार, पोलीस अधिकारी, राजकारणी, सामान्य माणूस, संतप्त युवक किंवा विनोदी व्यक्तिरेखा—नाना त्या पात्राला स्वतःची अशी एक वेगळी ओळख देत. त्यांचा आवाज, संवादफेक, चेहऱ्यावरील भाव आणि देहबोली यांचे विलक्षण मिश्रण हे त्यांच्या अभिनयाचे वैशिष्ट्य होते.

विश्वनाथ ते ‘नाना’—एका असामान्य प्रवासनाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ दिनकर पाटेकर. १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरुड-जंजिरा येथे एका मराठी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील दिनकर (गजानन) पाटेकर हे कापडावर नक्षीकाम करणारे कलाकार आणि व्यावसायिक होते, तर आई निर्मला पाटेकर गृहिणी होत्या.

मुंबईत शिक्षण घेतल्यानंतर नानांनी सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्टमधून कमर्शियल आर्टचे शिक्षण पूर्ण केले. मात्र चित्रकलेबरोबरच अभिनयाची ओढ त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती.

चित्रपटसृष्टीत येण्यापूर्वीचा त्यांचा काळ मात्र संघर्षमय होता. त्यांनी कमर्शियल आर्टिस्ट म्हणून काम केले, जाहिरात क्षेत्रातही नोकरी केली. चित्रपटांची पोस्टर्स तयार करण्यापासून विविध छोटी-मोठी कामे त्यांनी केली. आर्थिक अडचणींचा सामना करताना आलेले अनुभव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात कायमचे रुजले. पुढे याच अनुभवांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अभिनयातील वास्तववादात दिसून आले.

रंगभूमीने घडवला अभिनेता

चित्रपटांच्या झगमगाटापूर्वी नाना रंगभूमीवर घडले. रंगभूमीने त्यांना केवळ अभिनयाची संधी दिली नाही, तर पात्राच्या मानसिकतेचा अभ्यास, संवादातील चढ-उतार, देहबोली आणि भावनांचे सूक्ष्म बारकावे समजून घेण्याची शिस्त दिली.

याच रंगभूमीच्या संस्कारांमुळे नाना पडद्यावर केवळ संवाद बोलणारे अभिनेते राहिले नाहीत. ते पात्र जगू लागले. त्यांच्या अभिनयात कृत्रिमपणा क्वचितच जाणवला; उलट त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये आयुष्याचा कडवट अनुभव, राग, वेदना, संघर्ष आणि माणुसकी यांचे दर्शन घडत असे.

‘गमन’पासून ‘परिंदा’पर्यंत

मुजफ्फर अली यांच्या ‘गमन’ चित्रपटातून १९७८ मध्ये नानांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. या चित्रपटात स्मिता पाटील यांचीही महत्त्वाची भूमिका होती. स्मिता पाटील यांनी आपल्याला चित्रपटसृष्टीत येण्यासाठी प्रोत्साहन दिल्याचे नाना अनेकदा सांगत असत.

यानंतर ‘सलाम बॉम्बे!’सह अनेक चित्रपटांत त्यांनी विविध भूमिका साकारल्या. मात्र १९८९ मधील विधू विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा’ने त्यांच्या कारकिर्दीला निर्णायक वळण दिले. अण्णा नावाच्या हिंसक आणि अस्थिर गुन्हेगारी व्यक्तिरेखेतील नानांचा अभिनय इतका प्रभावी होता की, त्या भूमिकेने त्यांची अभिनेता म्हणून राष्ट्रीय पातळीवर स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारासोबत फिल्मफेअर पुरस्कारानेही गौरवण्यात आले.

तीन राष्ट्रीय पुरस्कारांची अभिमानास्पद कामगिरी

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयातील वैविध्याचा सर्वात मोठा पुरावा म्हणजे त्यांना मिळालेले तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार.

‘परिंदा’साठी त्यांना सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर ‘क्रांतीवीर’मधील प्रताप नारायण तिलक या भूमिकेसाठी त्यांनी सर्वोत्तम अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार पटकावला. भ्रष्टाचार आणि अन्यायाविरोधात उभा राहणाऱ्या एका सामान्य माणसाच्या व्यक्तिरेखेला नानांनी दिलेली तीव्रता आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे.

यानंतर ‘अग्निसाक्षी’मधील गुंतागुंतीच्या व्यक्तिरेखेसाठी त्यांना पुन्हा सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. अशा प्रकारे वेगवेगळ्या धाटणीच्या भूमिकांसाठी तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवून त्यांनी आपल्या अभिनयक्षमतेचा वेगळाच ठसा उमटवला.

अभिनेता, दिग्दर्शक आणि लेखक

नाना पाटेकर यांनी स्वतःला केवळ अभिनेत्याच्या चौकटीत कधीच बंदिस्त केले नाही. १९९१ मध्ये ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करत त्यांनी दिग्दर्शक म्हणूनही आपली क्षमता सिद्ध केली. या चित्रपटात त्यांनी लष्करी अधिकाऱ्याची भूमिकाही साकारली.

गंभीर विषय, वास्तववादी मांडणी आणि व्यक्तिरेखांच्या मानसिकतेचा सखोल वेध हे त्यांच्या कलाकृतींचे वैशिष्ट्य राहिले.

त्यानंतर ‘अंगार’, ‘तिरंगा’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘यशवंत’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ आणि ‘राजनीती’ अशा अनेक चित्रपटांत त्यांनी लक्षवेधी भूमिका साकारल्या. खलनायकापासून पोलिस अधिकाऱ्यापर्यंत आणि राजकीय व्यक्तिरेखेपासून सामान्य माणसापर्यंत त्यांनी प्रत्येक भूमिकेत आपला स्वतंत्र ठसा उमटवला.

‘उदय शेट्टी’ने दाखवला नानांचा वेगळा चेहरा

नाना पाटेकर म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर त्यांच्या गंभीर आणि आक्रमक व्यक्तिरेखा उभ्या राहतात. मात्र त्यांच्या अभिनयातील विनोदाची ताकदही तितकीच विलक्षण होती.

२००७ मधील ‘वेलकम’ चित्रपटातील उदय शेट्टीची भूमिका याचे उत्तम उदाहरण. संताप, असहायता, विनोद आणि उपरोध यांचा अफलातून संगम त्यांनी या भूमिकेत साधला. त्यांची विशिष्ट संवादफेक आणि चेहऱ्यावरील भाव यामुळे उदय शेट्टी हे पात्र प्रचंड लोकप्रिय झाले. ‘वेलकम बॅक’मध्येही त्यांनी हीच भूमिका पुन्हा साकारली.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली—नाना पाटेकर केवळ गंभीर भूमिकांचे अभिनेते नव्हते; ते अभिनयाच्या प्रत्येक रंगावर तितक्याच सहजतेने प्रभुत्व गाजवू शकत होते.

‘नटसम्राट’ आणि मराठी रंगभूमीचा आत्मा

मराठी चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या कारकिर्दीचा विचार केला तर २०१६ मधील ‘नटसम्राट’ हा मैलाचा दगड ठरतो. गणपतराव बेलवलकर या व्यक्तिरेखेत त्यांनी एका ज्येष्ठ रंगकर्मीचे वैभव, त्याची असुरक्षितता, अहंकार, प्रेम, एकाकीपणा आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धातील वेदना अक्षरशः जगल्या.

ही भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च अभिनयांपैकी एक मानली जाते आणि त्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर मराठी पुरस्कारही मिळाला.

‘नटसम्राट’मधील त्यांचा अभिनय पाहताना असे जाणवते की नाना भूमिका साकारत नाहीत; ते त्या व्यक्तिरेखेच्या आत प्रवेश करून तिचे संपूर्ण आयुष्य प्रेक्षकांसमोर उभे करतात.

पुरस्कारांपेक्षा मोठी होती प्रेक्षकांच्या मनातील जागा

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल २०१३ मध्ये नाना पाटेकर यांना भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले.

मात्र नानांसाठी सर्वात मोठा पुरस्कार कदाचित प्रेक्षकांनी त्यांना दिलेली ओळख होती. त्यांचा पडद्यावरील चेहरा दिसला की प्रेक्षकांचे लक्ष आपोआप केंद्रित होत असे. ते काही बोलण्यापूर्वीच त्यांच्या उपस्थितीत एक प्रकारचा ताण निर्माण होत असे आणि त्यांनी संवाद सुरू केला की पडदा जणू त्यांच्या आवाजाने भरून जात असे.हीच त्यांच्या अभिनयाची ताकद होती.

माणूस म्हणूनही वेगळे व्यक्तिमत्त्व

नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ चित्रपटांपुरते मर्यादित नव्हते. समाजातील सामान्य माणूस, शेतकरी, सैनिक आणि वंचित घटकांच्या प्रश्नांबाबत त्यांनी वेळोवेळी भूमिका घेतली. प्रसिद्धीपासून काहीसे दूर राहून सामाजिक कार्य करण्याची त्यांची वृत्तीही चर्चेत राहिली.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात प्रसिद्ध अभिनेत्याची झगमगाटापेक्षा सामान्य माणसाच्या जगण्यातील वास्तव अधिक जाणवत असे. कदाचित म्हणूनच त्यांच्या अभिनयातील वेदना आणि संताप प्रेक्षकांना खरे वाटत होते.

पडदा खाली आला, पण आवाज कायम नाना पाटेकर यांचे आयुष्य म्हणजे संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या एका कलाकाराची प्रेरणादायी कहाणी आहे. आर्थिक अडचणींपासून सुरुवात करून रंगभूमीचा प्रदीर्घ प्रवास, हिंदी आणि मराठी चित्रपटांतील यश, राष्ट्रीय पुरस्कारांची हॅट्ट्रिक, दिग्दर्शन, लेखन आणि समाजसेवा—या सगळ्या प्रवासात त्यांनी स्वतःची ओळख कोणत्याही चौकटीत अडकू दिली नाही.त्यांच्या अभिनयाची खरी ताकद पुरस्कारांच्या संख्येत नव्हती; ती होती पात्राला माणूस बनवण्यात.

ते संवाद म्हणत नव्हते—ते संवाद जगत होते. ते राग दाखवत नव्हते—तो राग प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवत होते. ते दुःख साकारत नव्हते—त्या दुःखाची जाणीव प्रेक्षकांना करून देत होते. म्हणूनच त्यांच्या भूमिका चित्रपट संपल्यानंतरही मनातून जात नव्हत्या.

नाना पाटेकर यांचा आवाज आता पडद्यावर ऐकू येणार नाही. मात्र ‘परिंदा’चा अण्णा, ‘क्रांतीवीर’चा प्रताप तिलक, ‘अग्निसाक्षी’तील व्यक्तिरेखा, ‘वेलकम’चा उदय शेट्टी आणि ‘नटसम्राट’चा गणपतराव बेलवलकर यांच्या रूपाने त्यांचा कलात्मक वारसा कायम जिवंत राहील.

भारतीय अभिनयविश्वाने आज एक असा कलावंत गमावला आहे, ज्याची नक्कल करता येणार नाही आणि ज्याची जागा भरून काढता येणार नाही. पडदा खाली आला आहे; पण नाना पाटेकर नावाचा आवाज भारतीय सिनेमाच्या स्मरणात दीर्घकाळ घुमत राहील.

-----------------------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर