लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने संपत्तीचा स्रोत, उपभोग आणि कृतज्ञतेचा विचार
दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन हा अनेक कुटुंबांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा दिवस. घराची स्वच्छता, सजावट, रांगोळी, पणत्या, फुलांचे तोरण, नवीन वस्तू आणि लक्ष्मीची पूजा यांमधून समृद्धीचे स्वागत केले जाते. व्यापारी वर्गासाठी हा नवीन आर्थिक वर्षाच्या प्रारंभाचा दिवसही असतो. धन, व्यापार, प्रगती आणि कुटुंबाच्या भरभराटीची कामना केली जाते.
लक्ष्मी म्हणजे केवळ पैसा नव्हे. भारतीय संस्कृतीत लक्ष्मीला समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अन्नधान्य, धान्याची कोठारे, पशुधन, शेती, जलसंपदा, ज्ञान आणि आरोग्य यांनाही समृद्धीचे महत्त्वाचे आधार मानले गेले आहे. मग एक प्रश्न पडतो — आपण लक्ष्मीची पूजा करतो, पण लक्ष्मी निर्माण होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या निसर्गाच्या योगदानाची कृतज्ञता व्यक्त करतो का?
आपल्या घरातील अन्नधान्य शेतातून येते. पिकासाठी जमीन, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि असंख्य जीवांची मदत लागते. आपल्या अंगावरील कपडे कापसापासून किंवा इतर तंतूंपासून तयार होतात. घरातील लाकूड, धातू, काच, दगड, इंधन आणि विद्युत उपकरणे या सर्वांच्या निर्मितीमागे निसर्गातील संसाधने असतात. म्हणजेच आपण वापरत असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक वस्तूच्या निर्मितीत निसर्गाचा सहभाग असतो.
माणसाने बुद्धिमत्ता, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने या संसाधनांचा उपयोग करून प्रगती साधली. परंतु निसर्गाकडून घेतलेल्या प्रत्येक गोष्टीची मर्यादा आणि तिच्या पुनर्निर्मितीची क्षमता लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. निसर्ग आपल्याला देत असतो म्हणून आपण अमर्याद वापर करावा, असे नाही. निसर्गातील प्रत्येक संसाधनाला त्याची स्वतःची मर्यादा आणि पुनर्भरणाची प्रक्रिया असते.
आजच्या जीवनशैलीत वस्तूंचा उपभोग मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. नवीन वस्तू खरेदी करणे, जुन्या वस्तू वापरण्यायोग्य असतानाही बदलणे, आकर्षक वेष्टनांमधून भेटवस्तू देणे आणि काही काळानंतर त्या वस्तू बाजूला ठेवणे ही सवय वाढत आहे. बाजारपेठ आपल्याला सतत नवीन वस्तूंचे आकर्षण दाखवते. परंतु प्रत्येक नवीन वस्तू आपल्या जीवनात खरोखरच नवी गरज पूर्ण करते का, की केवळ काही काळाचा आनंद देते, याचा विचार आपण करायला हवा.
लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी आपण घरातील तिजोरी, हिशेबाची पुस्तके, व्यापाराची साधने आणि संपत्तीचे प्रतीक असलेल्या वस्तूंची पूजा करतो. पण आपल्या उत्पन्नामागील श्रमांचा आणि संसाधनांचा विचारही करायला हवा. शेतकरी, कारागीर, कामगार, वाहतूक कर्मचारी, विक्रेते आणि सेवा पुरवणारे असंख्य हात आपल्या जीवनातील सुविधा शक्य करतात. त्यांच्या श्रमांशिवाय आपल्या घरातील समृद्धीची कल्पनाही करता येणार नाही.
खऱ्या अर्थाने समृद्ध समाज तोच, ज्यात आर्थिक प्रगतीबरोबरच श्रमाचा सन्मान, संसाधनांचा न्याय्य वापर आणि सर्वांना जगण्यासाठी आवश्यक सुविधा उपलब्ध असतात. एका बाजूला अन्नाची नासाडी होत असताना दुसऱ्या बाजूला उपासमार असेल, एका ठिकाणी पाण्याचा अपव्यय होत असताना दुसरीकडे पिण्याच्या पाण्यासाठी संघर्ष असेल, तर ती समृद्धी अपूर्ण आहे.
आपण लक्ष्मीचे स्वागत करताना घरात स्वच्छता ठेवतो. पण आपल्या घरातून बाहेर पडणाऱ्या सांडपाण्याचे, कचऱ्याचे आणि वापरलेल्या वस्तूंचे काय होते, याचाही विचार करायला हवा. घरातील पाणी वाचवणे, विजेचा सुज्ञ वापर करणे, अन्न वाया जाऊ न देणे आणि वस्तूंचे आयुष्य वाढवणे हीदेखील संपत्ती जपण्याचीच साधने आहेत.
पैसा खर्च करून अनेक वस्तू खरेदी करता येतात; पण स्वच्छ हवा, सुपीक माती, निरोगी जलस्रोत आणि जैवविविधतेचे संतुलन बाजारातून विकत घेता येत नाही. त्यांचे जतन करण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न आवश्यक असतात. म्हणूनच पर्यावरणाचे रक्षण ही केवळ निसर्गप्रेमींची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनाशी संबंधित बाब आहे.
लक्ष्मीपूजनाच्या परंपरेत आपण दीप प्रज्वलित करतो. हा प्रकाश ज्ञानाचा, समृद्धीचा आणि शुभतेचा प्रतीक मानला जातो. त्या प्रकाशात आपल्या उपभोगाच्या सवयीही तपासून पाहूया. घरात येणारी प्रत्येक वस्तू किती आवश्यक आहे, तिचा उपयोग किती काळ होईल, ती पुन्हा वापरता येईल का आणि तिच्या वापरानंतर निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याची जबाबदारी आपण स्वीकारणार आहोत का, हे प्रश्न विचारूया.
आपण आपल्या मुलांना संपत्ती मिळवण्याचे महत्त्व शिकवतो. त्याचबरोबर संपत्ती निर्माण करण्यासाठी लागणाऱ्या संसाधनांचे जतन करण्याची जबाबदारीही शिकवायला हवी. पैशाचे नियोजन करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच पाणी, अन्न, ऊर्जा आणि वस्तूंचे नियोजन करणेही महत्त्वाचे आहे.
लक्ष्मी घरात येणे म्हणजे केवळ धनवृद्धी नव्हे; तर घरातील प्रत्येक व्यक्तीचे आरोग्य, समाधान, परस्परांचा आदर आणि भविष्यातील सुरक्षितता यांची वृद्धी होणे होय. आपल्या समृद्धीमुळे दुसऱ्याचे जीवन अधिक चांगले झाले, निसर्गावरचा अनावश्यक ताण कमी झाला आणि पुढील पिढ्यांसाठी संसाधने शिल्लक राहिली, तरच त्या समृद्धीला खरा अर्थ प्राप्त होतो.
या लक्ष्मीपूजनाला आपण संपत्तीची पूजा करताना तिच्या स्रोतांचीही कृतज्ञतेने आठवण ठेवूया. कारण लक्ष्मीचे स्वागत करण्यासाठी आपण घर सजवतो; पण ज्या निसर्गामुळे आपले घर, अन्न, पाणी आणि जीवन शक्य झाले आहे, त्याचे रक्षण करणे हीसुद्धा आपली जबाबदारी आहे.
समृद्धीचा दिवा आपल्या घरात तेव्हाच खऱ्या अर्थाने उजळेल, जेव्हा त्याचा प्रकाश आपल्या सभोवतालच्या समाजात आणि निसर्गातही पोहोचेल.
विजयकुमार कट्टी Tree Man of Thane | पर्यावरण अभ्यासक | लेखक मोबाईल : +91 7977513822 ई-मेल : vesacindia@gmail.com
---------------
हिंदुस्थान समाचार / संदेश साळुंके (रायगड)
