मॉस्को , 04 फेब्रुवारी (हिं.स.)। अमेरिका आणि रशिया यांच्यातील उरलेला शेवटचा अण्वस्त्र नियंत्रण करार न्यू स्टार्ट येत्या 5 फेब्रुवारी रोजी संपुष्टात येणार आहे. यानंतर जगातील सर्वात मोठ्या दोन अण्वस्त्र साठ्यांवर कोणतीही मर्यादा राहणार नाही. गेल्या 50 वर्षांहून अधिक काळात प्रथमच अशी परिस्थिती निर्माण होत आहे. या कराराच्या समाप्तीमुळे अनेक तज्ज्ञांना भीती आहे की आता अण्वस्त्रांची अनियंत्रित शर्यत सुरू होऊ शकते, ज्यामुळे जागतिक अस्थिरता वाढेल आणि जग अणुयुद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे राहू शकते.
रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी सप्टेंबर 2025 मध्ये प्रस्ताव दिला होता की, अमेरिका देखील सहमत असल्यास या करारातील मर्यादांचे पालन आणखी एक वर्ष केले जाईल. मात्र अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी याबाबत कोणतीही स्पष्ट बांधिलकी व्यक्त केलेली नाही. ट्रम्प यांनी अनेकदा सांगितले आहे की त्यांना अण्वस्त्रांवर मर्यादा हव्या आहेत, पण त्यात चीनलाही सामील करायचे आहे. व्हाइट हाऊसच्या एका (नाव न सांगणाऱ्या) अधिकाऱ्याने सांगितले की ट्रम्प “योग्य वेळी” निर्णय घेतील. दरम्यान, चीनने आपल्या तुलनेने लहान पण वाढत्या अण्वस्त्र साठ्यावर कोणत्याही प्रकारच्या निर्बंधांना नकार दिला आहे.
क्रेमलिनचे प्रवक्ते दिमित्री पेसकोव यांनी म्हटले आहे की अमेरिका आणि रशियाच्या अण्वस्त्र साठ्यांवर मर्यादा नसल्यास जग “अधिक धोकादायक” बनेल. आर्म्स कंट्रोल असोसिएशनचे कार्यकारी संचालक डॅरिल किम्बॉल यांनी इशारा दिला आहे की या कराराच्या समाप्तीमुळे दोन्ही देशांना 35 वर्षांनंतर प्रथमच तैनात अण्वस्त्रांची संख्या वाढवण्याची मुभा मिळेल. यामुळे अमेरिका, रशिया आणि चीन यांच्यात तिहेरी आणि अनियंत्रित अण्वस्त्र शर्यत सुरू होऊ शकते. कोणताही करार नसल्यास दोन्ही बाजू “सर्वात वाईट परिस्थिती”ची तयारी करतील, ज्यामुळे अण्वस्त्र तैनाती वाढेल आणि अणुयुद्धाचा धोका अधिक तीव्र होईल.
न्यू स्टार्ट करारावर 2010 मध्ये तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा आणि रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या होत्या. या करारानुसार दोन्ही देशांना 1,550 तैनात अण्वस्त्र वॉरहेड्स आणि 700 क्षेपणास्त्रे किंवा बॉम्बवर्षक विमाने यांची मर्यादा होती. हा करार 2021 मध्ये पाच वर्षांसाठी वाढवण्यात आला होता. करारात प्रत्यक्ष ठिकाणी तपासणी (on-site inspections)ची तरतूद होती, मात्र COVID-19 महामारीमुळे 2020 मध्ये ती थांबवण्यात आली आणि पुन्हा सुरूच झाली नाही. फेब्रुवारी 2023 मध्ये पुतिन यांनी युक्रेन युद्धात अमेरिका आणि नाटो रशियाचा पराभव करू पाहत असल्याचा आरोप करत रशियाची सहभागिता निलंबित केली. तरीही रशियाने मर्यादांचे पालन करू, असे सांगितले होते. नवीन करारासाठी वेळ मिळावा म्हणून पुतिन यांनी सप्टेंबर 2025 मध्ये एक वर्षाच्या अनौपचारिक मर्यादेचा प्रस्ताव दिला होता.
ऑक्टोबर 2025 मध्ये ट्रम्प यांनी अण्वस्त्र चाचण्या पुन्हा सुरू करण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. या विधानामुळे क्रेमलिनमध्ये चिंता वाढली आहे. पुतिन यांनीही स्पष्ट केले आहे की अमेरिका चाचण्या सुरू केल्यास रशियाही तसेच करेल. अमेरिकेचे ऊर्जा सचिव क्रिस राइट यांनी मात्र सांगितले की या चाचण्यांमध्ये अणु स्फोट होणार नाहीत.
न्यू START हा 1972 मधील SALT I करारापासून सुरू झालेल्या अण्वस्त्र नियंत्रण प्रक्रियेतील शेवटचा करार आहे. 2001 मध्ये अमेरिका ABM करारातून बाहेर पडली, त्यानंतर प्रत्युत्तरादाखल रशियाने Burevestnik आणि Poseidonसारखी नवी शस्त्रे विकसित केली. 2019 मध्ये INF करारही संपुष्टात आला. रशियाच्या सुरक्षा परिषदेचे उपाध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी इशारा दिला आहे की कोणताही करार नसल्यास रशिया “कोणत्याही नव्या धोक्याला कठोर उत्तर देईल.”
दरम्यान, ट्रम्प यांची “गोल्डन डोम” क्षेपणास्त्र संरक्षण योजना रशिया आणि चीन दोन्ही देशांसाठी चिंतेचा विषय ठरली आहे. या योजनेमुळे हे देश आपली आक्रमक शस्त्रे वाढवू शकतात, अशी भीती तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, यामुळे जागतिक अण्वस्त्र स्पर्धेचा एक नवा आणि अधिक धोकादायक टप्पा सुरू होऊ शकतो, ज्यात खर्च वाढेल आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध अधिक अस्थिर होतील. किम्बॉल म्हणाले, “आपल्या आयुष्यातील ही सर्वात धोकादायक अण्वस्त्र स्पर्धेची वळणबिंदू ठरू शकते.”
---------------
हिंदुस्थान समाचार / Priyanka Bansode
