नवी दिल्ली, 01 मे (हिं.स.)। टाटा समूहाच्या मालकीची प्रमुख विमानसेवा कंपनी एअर इंडिया येत्या हिवाळी वेळापत्रकापासून आपल्या आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत उड्डाणांमध्ये सुमारे 10 टक्क्यांपर्यंत कपात करण्याच्या तयारीत आहे. ऑक्टोबरच्या अखेरीस सुरू होणाऱ्या नव्या वेळापत्रकानुसार दररोज सुमारे 100 उड्डाणे बंद केली जाणार असून, सध्या कंपनी दररोज जवळपास 900 उड्डाणे चालवत आहे. त्यामुळे या निर्णयाचा परिणाम देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय प्रवाशांवर मोठ्या प्रमाणावर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

या कपातीमागील मुख्य कारण म्हणजे जेट इंधनाच्या झपाट्याने वाढलेल्या किमती आणि विमानांच्या सुट्या भागांची (स्पेअर पार्ट्स) कमतरता. एअर इंडियाच्या ताफ्यातील अनेक जुनी विमाने सध्या दुरुस्तीअभावी जमिनीवर उभी आहेत. सुमारे 30 वाइड-बॉडी विमाने इंजिन आणि आवश्यक सुटे भाग उपलब्ध नसल्यामुळे ‘ग्राउंडेड’ अवस्थेत असल्याचे समोर आले आहे. कंपनीने बोईंग आणि एअरबस यांच्याकडून नव्या विमानांसाठी मोठ्या प्रमाणावर ऑर्डर दिल्या असल्या तरी त्यांची डिलिव्हरी होण्यासाठी अजून काही काळ लागणार आहे. तोपर्यंत उपलब्ध ताफ्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करण्यासाठी उड्डाणांमध्ये कपात करण्याचा पर्याय निवडण्यात आला आहे.

या निर्णयाचा सर्वाधिक परिणाम आंतरराष्ट्रीय मार्गांवर होणार आहे. विशेषतः भारताला उत्तर अमेरिका, युरोप आणि ऑस्ट्रेलियाशी जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या मार्गांवरील उड्डाणांची वारंवारता कमी केली जाणार आहे. सॅन फ्रान्सिस्को, शिकागो, लंडन आणि सिडनी यांसारख्या प्रमुख शहरांसाठी सध्या दररोज उपलब्ध असलेली सेवा आता आठवड्यातून केवळ चार ते पाच दिवसांपुरती मर्यादित राहू शकते. त्यामुळे प्रवाशांना नियोजन करताना अतिरिक्त काळजी घ्यावी लागणार आहे.

देशांतर्गत नेटवर्कमध्येही या कपातीचा परिणाम दिसून येणार आहे. विशेषतः मेट्रो-टू-मेट्रो मार्गांवर जिथे सध्या एका दिवसात अनेक उड्डाणे उपलब्ध आहेत, त्या मार्गांवरील फ्रीक्वेन्सी कमी केली जाणार आहे. यामुळे कंपनीला आपल्या उपलब्ध विमानांचा वापर अधिक फायदेशीर मार्गांवर करता येईल किंवा काही विमाने ‘स्टँडबाय’ ठेवून सेवा अधिक वेळेवर (ऑन-टाइम परफॉर्मन्स) देण्यास मदत होईल.

एअर इंडियाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, ऑपरेशनल खर्च आणि विमानांची उपलब्धता यांचा सखोल आढावा घेतल्यानंतर हा निर्णय घेण्यात आला आहे. गेल्या काही महिन्यांत जेट इंधनाच्या दरात मोठी वाढ झाली असून, विशेषतः लांब पल्ल्याच्या उड्डाणांवर त्याचा मोठा परिणाम होत आहे. अनेक मार्ग सध्याच्या वारंवारतेवर चालवणे आर्थिकदृष्ट्या तोट्याचे ठरत असल्याने कंपनीने ही रणनीती स्वीकारली आहे.

एव्हिएशन क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, एव्हिएशन टर्बाइन इंधन (एटीएफ) हे कोणत्याही एअरलाइनच्या एकूण ऑपरेटिंग खर्चातील सुमारे 40 टक्के हिस्सा व्यापते. त्यामुळे इंधनाच्या किमती वाढल्यास एअरलाइन्ससमोर दोनच पर्याय उरतात—भाडेवाढ करणे किंवा उड्डाणांची संख्या कमी करणे. एअर इंडियाने दुसरा पर्याय निवडत खर्च नियंत्रणावर भर दिला आहे.

एटीएफ म्हणजे एव्हिएशन टर्बाइन इंधन, जे विमानांसाठी वापरले जाणारे विशेष प्रकारचे इंधन आहे. हे इंधन केवळ विमानांच्या सुरक्षित आणि कार्यक्षम उड्डाणासाठीच नव्हे तर संपूर्ण एअरलाइनच्या आर्थिक व्यवस्थापनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. इंधनाच्या किमतीत होणारी वाढ थेट तिकिटांच्या दरांवर, उड्डाणांच्या उपलब्धतेवर आणि एअरलाइनच्या नफ्यावर परिणाम करते.

टाटा समूहाने एअर इंडियाचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक आणि सुधारणा योजना हाती घेतल्या आहेत. मात्र, वाढत्या खर्चाच्या पार्श्वभूमीवर नफा आणि विस्तार यामध्ये संतुलन राखणे हे मोठे आव्हान ठरत आहे. त्यामुळे सध्याचा निर्णय हा अल्पकालीन अडचणींवर मात करण्यासाठी घेतलेला धोरणात्मक पाऊल मानला जात आहे.

---------------

हिंदुस्थान समाचार / Suraj Chaugule