- डाॅ. मयंक चतुर्वेदी

धार येथील माता सरस्वतीचे पवित्र स्थान असलेल्या भोजशाळेबाबत न्यायालयाने दिलेला निकाल हा वास्तवात त्या 'सनातन चेतने'ची जागतिक स्तरावरील पुष्टीच आहे; ज्या चेतनेने हजारो वर्षांपासून ज्ञान, शिक्षण, कला आणि संस्कृतीला दिशा दिली आहे. जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला मुस्लिम-बहुसंख्य देश असलेल्या इंडोनेशियाने, अमेरिकेची राजधानी वॉशिंग्टन डी.सी. येथे माता सरस्वतीचा १६ फूट उंच भव्य पुतळा उभारणे, हा या गोष्टीचाच पुरावा आहे की, ज्ञानदेवता ही कोणत्याही एका धर्माच्या, जातीच्या किंवा देशाच्या सीमांमध्ये बंदिस्त नाही. कमळावर विराजमान होऊन हातात वीणा धारण केलेली माता सरस्वती आज 'व्हाईट हाऊस'पासून अगदी जवळच उभी राहून संपूर्ण जगाला हा संदेश देत आहे की, कोणत्याही संस्कृतीची खरी ताकद ही शस्त्रास्त्रांमध्ये नसून, ती शिक्षण आणि संस्कृतीमध्ये सामावलेली असते.

खरोखरच, भारताच्या मध्य प्रदेश राज्यातील धार येथे स्थित असलेल्या भोजशाळेबाबतचा हा न्यायालयीन निकाल, पुन्हा एकदा एका अशा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक सत्याला प्रकाशात आणतो, ज्याला अनेक वर्षांपासून विविध वादविवाद आणि राजकीय डावपेचांच्या गर्दीत दडपण्याचे प्रयत्न केले गेले होते. हा केवळ एखाद्या इमारतीशी संबंधित विषय नाही; तर याकडे त्याच्या मूळ गाभ्यापासून पाहिले असता, हा विषय भारताच्या ज्ञानपरंपरेचा, 'माता वाग्देवी'च्या उपासनेचा आणि भारताच्या भूमीतून जगाच्या कानाकोपऱ्यापर्यंत पसरलेल्या एका सांस्कृतिक स्मृतीचा आहे.

सनातन परंपरेमध्ये, माता सरस्वती ही केवळ एक देवता नाही; तर ती साक्षात 'ज्ञान-चेतने'चेच मूर्तिमंत रूप आहे. तिच्या हातात असलेली वीणा ही कलेचे प्रतीक आहे; पुस्तक हे ज्ञानाचे; माळ ही साधनेची आणि शुभ्र कमळ हे पावित्र्याचा संदेश देते. शतकांपूर्वीच भारतीय संस्कृतीने ही गोष्ट ओळखली होती की, शिक्षण हे केवळ रोजगार मिळवण्याचे एक साधन नाही; तर ती मानवी चारित्र्य आणि मूल्यांचे संवर्धन करणारी एक परिवर्तनकारी प्रक्रिया आहे. याच कारणामुळे, माता सरस्वतीची उपासना हा भारतातील जनजीवनाचा एक अविभाज्य भाग राहिला आहे, ज्याचा विस्तार, एखाद्या बालकाच्या शिक्षणातील अगदी पहिल्या शिक्षणापासून ते अत्यंत विद्वानांच्या आध्यात्मिक साधनेपर्यंत झालेला दिसून येतो.

मुस्लिम-बहुल देशाने ओळखले सरस्वतीचे महत्व

इंडोनेशियाची सुमारे ८८ टक्के लोकसंख्या मुस्लिम आहे, तर हिंदू लोकसंख्या केवळ तीन टक्के आहे. असे असूनही, इंडोनेशियाच्या सरकारने अमेरिकेला देवी सरस्वतीचा पुतळा भेट देऊन एक अत्यंत प्रभावी संदेश दिला, तो म्हणजे शिक्षण आणि ज्ञान ही कोणत्याही एका धर्माची, पंथाची किंवा संप्रदायाची मक्तेदारी नाही. इंडोनेशियाच्या दूतावासाने स्पष्टपणे नमूद केले की, ही कलाकृती केवळ एक धार्मिक प्रतीक न राहता, शिक्षण, सांस्कृतिक संवाद आणि लोका-लोकांमधील संबंध दृढ करण्याचे एक माध्यम म्हणून कार्य करते. याच दूरदृष्टीमुळे बालीचा सांस्कृतिक वारसा जपला गेला आहे आणि हिंदू परंपरांना सन्मान प्राप्त झाला आहे.

सरस्वती देवीच्या पुतळ्याचे अनावरण करताना, इंडोनेशियाच्या राष्ट्रपतींनी असे उद्गार काढले की, हा पुतळा लोकांची मने आणि बुद्धी मुक्त करण्याचे, तसेच द्वेष आणि गैरसमज दूर करण्याचे कार्य करेल. आजच्या काळात संपूर्ण जगासाठी हा संदेश अत्यंत मोलाचा आणि समर्पक आहे. धार्मिक संघर्ष, अतिरेकी विचारसरणी आणि सांस्कृतिक संघर्षांनी ग्रासलेल्या या युगात, देवी सरस्वतीचा संदेश हा ज्ञान, संवाद आणि सहअस्तित्वाचा संदेश आहे. नेमक्या याच कारणामुळे, अमेरिकेसारख्या देशातही हा पुतळा जनसामान्यांच्या कुतूहलाचा आणि आकर्षणाचा केंद्रबिंदू बनला आहे.

सध्या वॉशिंग्टनमध्ये स्थापित असलेला हा पुतळा या गोष्टीचे एक प्रतीक आहे की, जगाला अखेर त्या भारतीय तत्त्वज्ञानाचे सार उमजू लागले आहे, जे शिक्षणाला ईश्वरी शक्तीचेच एक रूप मानतात. शिवाय, जर जगातील सर्वात मोठ्या मुस्लिम-बहुल राष्ट्राला सरस्वती देवीला 'ज्ञानाची वैश्विक देवता' म्हणून स्वीकारता येत असेल, तर भारतामध्येच स्वतःच्या सांस्कृतिक वारशाबाबत संकोच किंवा संघर्ष का असावा? हाच प्रश्न सध्या गाजत असलेल्या 'भोजशाळा' वादाच्या मुळाशी आहे. भारतानेही आपल्या शिक्षण आणि संस्कृतीचा हाच वारसा नव्या आत्मविश्वासाने जगासमोर मांडला पाहिजे. 'भोजशाळा' हे या आदर्शाचे एक जिवंत प्रतीक ठरू शकेल.

भोजशाळा ही केवळ इमारत नसून, ज्ञानाचे तीर्थक्षेत्र

धार येथील भोजशाळेबाबत दीर्घकाळापासून एक वाद प्रलंबित आहे, ही बाब विशेषत्वाने नमूद करण्यासारखी आहे. इतिहासकार, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ आणि स्थानिक परंपरांचे पुरस्कर्ते यांच्या एका मोठ्या वर्गाने या वास्तूकडे सातत्याने राजा भोज यांनी स्थापन केलेले देवी वाग्देवीचे मंदिर आणि संस्कृत अध्ययनाचे केंद्र म्हणून पाहिले आहे. परमार राजवंशाचे प्रख्यात शासक असलेले राजा भोज हे केवळ एक सम्राटच नव्हते, तर ते एक विद्वान पंडित, साहित्यकार आणि शिक्षणाचे आश्रयदातेही होते. त्यांची राजधानी असलेली 'धार' नगरी अनेक वर्षे भारतीय ज्ञानपरंपरेचे एक अग्रगण्य केंद्र म्हणून ओळखली जात होती.

भोजशाळेमध्ये देवी सरस्वतीची उपासना केली जात असे आणि तिथे विद्वानांच्या सभा नियमितपणे आयोजित केल्या जात असत. याच कारणामुळे या स्थळाला 'विद्येचे पवित्र धाम' म्हणून आदराने गौरविले गेले आहे. या स्थळी सापडलेले शिलालेख, वास्तुकलेची शैली, स्तंभांवरील कोरीव काम आणि संस्कृतमधील नोंदी या गोष्टी या तथ्याला पुष्टी देतात की, हे ठिकाण भारतीय ज्ञानपरंपरेशी अत्यंत सखोलपणे जोडलेले राहिले आहे.

न्यायालयीन निकाल आणि समोर येणारे पुरावे

न्यायालयीन निकालाने, तसेच भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाच्या अहवालांनी, भोजशाळेबाबत अनेक महत्त्वपूर्ण तथ्ये प्रकाशात आणली आहेत. या सर्वेक्षणामध्ये मंदिरांच्या वास्तुकलेच्या शैलींचे, देवदेवतांशी संबंधित मूर्तीशास्त्राचे, कमळाच्या नक्षीकामाचे, संस्कृत शिलालेखांचे आणि विविध हिंदू प्रतीकांचे पुरावे प्राप्त झाले आहेत. या वास्तूचे अनेक भाग हे मूळच्या स्थानिक हिंदू वास्तुकला परंपरेतच रुजलेले आहेत, हे देखील आता स्पष्ट झाले आहे. हे पुरावे त्या ऐतिहासिक कथनाला बळ देतात, ज्यानुसार भोजशाळा ही मूळात वाग्देवीला समर्पित असलेली एक मंदिर-वास्तू आणि विद्येचे केंद्र होती. अनेक वर्षांपासून या वास्तूला 'विवादित वास्तू' म्हणून चित्रित करण्याचे प्रयत्न केले गेले; मात्र, आता पुरातत्वीय तथ्ये इतिहासाचे पदर उलगडून दाखवत आहेत.

शिक्षण हेच राष्ट्राची सर्वात मोठी शक्ती

कोणत्याही राष्ट्राची खरी शक्ती ही त्याच्या शस्त्रांमध्ये किंवा आर्थिक आकडेवारीमध्ये नसून, ती त्या राष्ट्राच्या शैक्षणिक पायामध्ये आणि सांस्कृतिक जाणीवेमध्ये सामावलेली असते. भारताने जगाला तक्षशिला, नालंदा आणि विक्रमशिला यांसारख्या महान परंपरांची देणगी दिली आहे. भोजशाळा ही याच गौरवशाली परंपरेच्या साखळीतील आणखी एक महत्त्वपूर्ण दुवा म्हणून उभी आहे. देवी सरस्वतीचा संदेश हाच आहे, ज्ञानामुळे नम्रता प्राप्त होते आणि ही नम्रताच समाजाला एकसंध ठेवण्याचे कार्य करते.

वॉशिंग्टनमध्ये दिमाखात उभी असलेली देवी सरस्वतीची मूर्ती आणि धार येथील भोजशाळेभोवती सुरू असलेला संघर्ष, हे दोन्ही घटक एकत्रितपणे एकच संदेश देत असल्याचे भासते. तो म्हणजे, जी संस्कृती आपला बौद्धिक वारसा जपते, तीच संस्कृती जगाचे भविष्य घडवण्याचे सामर्थ्य बाळगते. किंबहुना, इंडोनेशिया हे आज मुस्लिम-बहुल राष्ट्र असूनही, ते आपल्या वारशाशी दृढपणे जोडलेले आहे आणि त्याद्वारेच ते अशा परंपरांचा सन्मान करत आहे, ज्यांनी दीर्घकाळापासून भारताच्या बौद्धिक वारशाची ओळख निर्माण केली आहे. या संदर्भात पाहता, धार येथील भोजशाळेबाबत आलेल्या न्यायालयीन निकालाने, एका दीर्घ प्रतीक्षेनंतर, देवी सरस्वतीच्या भक्तांना पुन्हा एकदा आनंदाची अनुभूती दिली आहे; हा प्रसंग निःसंशयपणे सर्वत्र मोठ्या उत्साहाने साजरा करण्यायोग्यच आहे.

----------------

हिंदुस्थान समाचार / वृषाली देशपांडे