इथे खरी गंमत आहे. समजा एखाद्या रेल्वेमध्ये एखाद्या वर्गात फक्त १००० जागा उपलब्ध आहेत आणि त्याच क्षणी हजारो लोक एकाच वेळी बुकिंग करत आहेत. प्रणालीला आलेल्या विनंत्यांमध्ये ज्यांची आरक्षण प्रक्रिया आधी पूर्ण होते त्यांना जागा मिळते. बाकीच्यांना काही सेकंदांतच WL/RAC/REGRET मिळू शकते. IRCTC स्वतः सांगते की काही रेल्वे, वर्ग किंवा स्थानांसाठी Tatkal quota उपलब्धच नसू शकतो आणि उपलब्ध जागा मर्यादित असतात. यात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे: तिकीट बुक करण्याचा प्रयत्न सुरू करण्याची वेळ आणि तिकीट प्रत्यक्ष confirm होण्याची वेळ एकच नसते. प्रवासी माहिती, captcha, berth preference, payment आणि server response या सगळ्या प्रक्रियेत काही सेकंद जातात. आणि गणपतीच्या काळात मागणी प्रचंड असते.

याचे उत्तर पारदर्शकपणे मिळण्यासाठी रेल्वेने प्रत्येक मोठ्या गर्दीच्या मार्गासाठी काही आकडे सार्वजनिक केले तर उत्तम: बुकिंग सुरू होताना एकूण किती जागा उपलब्ध होत्या? त्यापैकी किती जागा कोणत्या quota मध्ये होत्या? पहिल्या 1, 2, 5 आणि 10 मिनिटांत किती तिकिटे बुक झाली?

किती तिकिटे सामान्य प्रवाशांनी आणि किती अधिकृत एजंटांनी बुक केली? संशयास्पद वेगाने मोठ्या प्रमाणात आरक्षण करणाऱ्या accounts/agents वर किती कारवाई झाली? हे आकडे सार्वजनिक झाले तर “दलालांमुळे तिकीट मिळत नाही” हा आरोप आणि “अत्यंत मोठी मागणी असल्यामुळे तिकीट संपते” हा रेल्वेचा दावा—दोन्हींपैकी सत्य काय आहे, ते स्पष्ट होईल.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट: “REGRET” म्हणजे दलालांनी तिकीट घेतले याचा पुरावा नाही. ते उपलब्ध confirmed accommodation संपल्याचे किंवा त्या booking request साठी उपलब्ध पर्याय न राहिल्याचे परिणाम असू शकते. म्हणून मला वाटते, “दलाल बंद करा” एवढीच मागणी करण्यापेक्षा “बुकिंगची संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक करा आणि पहिल्या काही मिनिटांतील quota-wise booking data सार्वजनिक करा” ही व्यवस्था अधिक परिणामकारक ठरेल. रात्रभर रांगेत उभ्या राहणाऱ्या सामान्य प्रवाशाला तिकीट मिळत नाही, तर ऑनलाइन बुकिंग सुरू झाल्यानंतर काही मिनिटांतच जागा संपतात यंत्रणेत नेमके काय घडते? अगदी हाच खरा प्रश्न आहे. “तिकीट मिळत नाही” हे सर्वांना दिसते; पण “तिकीट नेमके कुठे आणि कसे गेले?” याचे उत्तर फक्त अधिकृत booking data पाहिल्यावरच मिळू शकते.

यंत्रणेत नेमके काय घडते हे तीनच स्तरांवरून विश्वसनीयपणे स्पष्ट होऊ शकते:

1. IRCTC/रेल्वेचा booking server data बुकिंग उघडल्याच्या पहिल्या काही मिनिटांत किती तिकिटे विकली गेली.

2. रेल्वेचा quota-wise data सामान्य, Tatkal, Premium Tatkal, इतर quota यामध्ये किती जागा होत्या आणि किती विकल्या गेल्या.

3. रेल्वेची चौकशी/तपासणी संशयास्पद वेगाने किंवा मोठ्या प्रमाणात booking करणारे अधिकृत एजंट/खाती कोणती होती आणि त्यांच्यावर कारवाई झाली का.

म्हणूनच सामान्य प्रवाशाने केवळ “पाच मिनिटांत REGRET झाले म्हणजे दलालांनी तिकिटे घेतली” असा निष्कर्ष काढणे थांबून जाईल . पण उलट बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे रेल्वेने पारदर्शक आकडे दिले नाहीत तर संशय निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.

“कोकणात गणपतीसाठी लाखो प्रवासी तिकीट काढण्याचा प्रयत्न करतात. बुकिंग सुरू झाल्यानंतर काही मिनिटांतच तिकीट उपलब्ध राहत नाही. मग त्या काही मिनिटांत नेमके किती तिकीट बुक झाले? कोणत्या कोट्यातून झाले? सामान्य प्रवाशांनी किती आणि अधिकृत एजंटांनी किती? हा तपशील रेल्वेने सार्वजनिक करावा. कारण “ प्रश्न केवळ तिकीट मिळण्याचा नाही; प्रश्न रेल्वेच्या बुकिंग व्यवस्थेवरील सामान्य प्रवाशाच्या विश्वासाचा आहे.” ही मागणी म्हणजे “दलाल आहेत म्हणून आम्हांस तिकिटे मिळत नाहीत ” असा आरोप करत नाही; पण रेल्वेला उत्तरदायी नक्कीच बनवते. १ जुलै २०२५ पासून IRCTC वेबसाइट/अॅपवर Tatkal तिकीट बुक करण्यासाठी Aadhaar authentication आवश्यक करण्यात आले आणि १५ जुलैपासून Aadhaar-based OTP देखील अनिवार्य करण्यात आला. तसेच अधिकृत एजंटांना Tatkal booking सुरू झाल्यानंतरच्या पहिल्या ३० मिनिटांत तिकीट बुक करण्यास बंदी आहे—AC साठी 10:00–10:30 आणि Non-AC साठी 11:00–11:30. हा रेल्वेचा प्रयत्न कौतुकास्पद आहेच. म्हणून “बुकिंग सुरू होताच सर्व तिकिटे दलालांनी हडप केली” असे आपण पुराव्याशिवाय सिद्ध करता येत नाही. पण त्याचवेळी सामान्य प्रवाशाच्या प्रश्नांचे उत्तर हि मिळत नाही.

बुकिंग सुरू झाल्यानंतर काही मिनिटांतच तिकीट उपलब्ध नसते, तर त्या काही मिनिटांत नेमके किती तिकीट बुक झाले आणि कोणत्या माध्यमातून झाले? “दलाल पद्धत बंद करा” एवढीच मागणी होणार नाही ह्यासाठी रेल्वेने बुकिंग प्रक्रियेतील पारदर्शकता वाढवावी. गणपतीसारख्या गर्दीच्या काळात बुकिंग सुरू झाल्यानंतर पहिल्या पाच-दहा मिनिटांत किती तिकिटे बुक झाली, त्यापैकी किती सामान्य प्रवाशांनी आणि किती अधिकृत एजंटांनी बुक केली, कोणत्या कोट्यातून किती तिकिटे उपलब्ध होती आणि किती वेळात संपली, याची माहिती सार्वजनिक केली तरच रात्रभर रांगेत उभ्या राहणाऱ्या प्रवाशाला तिकीट मिळत नाही आणि ऑनलाइन बुकिंग सुरू झाल्यानंतर काही मिनिटांतच ‘REGRET’ येते, तर या व्यवस्थेमागचे वास्तव सामान्य प्रवाशाला समजेल.

आरोप नको तर आकडे द्या. संशय नको तर पारदर्शकता द्या.”

कोकण रेल्वे स्वतः वाढत्या मागणीसाठी विशेष गाड्या चालवते; त्यांच्या अधिकृत माहितीनुसार 2025-26 मध्ये गणपतीसाठी 381 special train services चालवल्या गेल्या होत्या. त्यामुळे गणपतीच्या काळातील मागणी खरोखरच प्रचंड आहे, यंदा कोकण मार्गावरील गर्दी लक्षात घेऊन मध्य रेल्वेने “२४६ स्पेशल ट्रेन सर्विस ” जाहीर केल्या आहेत. तरी “बुकिंग उघडण्यापूर्वी उपलब्धता दिसते, आणि बुकिंग सुरू होताच काही मिनिटांत REGRET होते. मग तिकिटे गेली कुठे?” रेल्वेने अधिकृत ticketing agents नेमलेले आहेत. ते प्रवाशांच्या वतीने तिकीट बुक करणारे प्रत्येक एजंट बेकायदेशीर दलाल नाही हे मान्य पण अनधिकृत दलाल किंवा नियमबाह्य पद्धतीने काम करणारे एजंट मोठ्या प्रमाणात तिकिटे मिळवून नंतर ती प्रवाशांना जास्त पैसे घेऊन देत असतील, तर तो गंभीर गैरप्रकार आहे. अधिकृत एजंट असणे हा स्वतःमध्ये गुन्हा नसला तरी सर्व एजंटांना दोषी ठरविण्यापेक्षा संशयास्पद मोठ्या प्रमाणातील किंवा नियमबाह्य बुकिंगची तपासणी होणे अधिक आवश्यक आहे. विशेष म्हणजे रेल्वेने दलालांचा गैरवापर कमी करण्यासाठी नियम कडक केले आहेत. पण यामुळे सामान्य प्रवाशाचा प्रश्न संपत नाही. बुकिंग सुरू झाल्यानंतर पहिल्या पाच-दहा मिनिटांत नेमके किती तिकीट बुक झाले? त्यापैकी किती सामान्य प्रवाशांनी आणि किती अधिकृत एजंटांनी बुक केले? कोणत्या कोट्यात किती जागा उपलब्ध होत्या आणि किती वेळात त्या संपल्या? ही माहिती रेल्वेने सार्वजनिक केली तर अनेक प्रश्नांची उत्तरे आपोआप मिळतील. अशी काही यंत्रणा उभी केली पाहिजे प्रत्येक रेल्वेचा बुकिंग डाटा रेल्वेच्या वेबसाईट वर उपलब्ध व्हावा व तो सर्वांना पहाता यावा. ‘REGRET’ होताच ऑनलाईन बुकिंग करणाऱ्या व्यक्तीसमोर दिसेल अशी व्यवस्था झाल्यास त्याच्या मनात प्रश्न, संशय दोष उभे रहाणार नाहीत.

गणपतीला आपल्या गावी जाणाऱ्या चाकरमान्याला तिकीट मिळणे हा उपकार नसून त्याचा हक्क आहे. रेल्वेने गणपतीच्या गर्दीचा विचार करून विशेष गाड्या वाढवाव्यात, उपलब्ध आसनसंख्या आणि बुकिंगची प्रक्रिया अधिक पारदर्शक करावी आणि नियमबाह्य बुकिंग करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करावी. तेव्हाच ‘दलाल पद्धत’ आहे की केवळ प्रचंड मागणीमुळे तिकिटे संपतात, याचे वास्तव सामान्य प्रवाशांसमोर स्पष्ट होईल. तेव्हाच आमच्या मनातील सूर बदलतील.

विठ्ठल बाबुराव घाडी, कवी, लेखक , पत्रलेखक

चारकोप, कांदिवली ९१६७७५५२०३

---------------

हिंदुस्थान समाचार / हर्षदा गावकर