विद्यार्थी : समाजाच्या उज्ज्वल भविष्याचे शिल्पकार
विद्यार्थी हा कोणत्याही राष्ट्राच्या सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक विकासाचा महत्त्वपूर्ण आधार असतो. राष्ट्राचे भविष्य कसे असेल, समाजाची प्रगती कोणत्या दिशेने होईल आणि आगामी पिढी कोणती जीवनमूल्ये स्वीकारेल, हे मोठ्या प्रमाणात आजच्या विद्या
विद्यार्थी


विद्यार्थी हा कोणत्याही राष्ट्राच्या सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि बौद्धिक विकासाचा महत्त्वपूर्ण आधार असतो. राष्ट्राचे भविष्य कसे असेल, समाजाची प्रगती कोणत्या दिशेने होईल आणि आगामी पिढी कोणती जीवनमूल्ये स्वीकारेल, हे मोठ्या प्रमाणात आजच्या विद्यार्थ्यांच्या विचारांवर, शिक्षणावर आणि कृतीवर अवलंबून असते. विद्यार्थी जीवन हा केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळविण्याचा, परीक्षा देण्याचा आणि पदवी संपादन करण्याचा कालखंड नसून व्यक्तिमत्त्व विकासाचा, वैचारिक जडणघडणीचा, सामाजिक वास्तव समजून घेण्याचा आणि जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्याची क्षमता विकसित करण्याचा महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे. विद्यार्थ्यांच्या अधिकारांचे संरक्षण, शिक्षणातील समान संधी, विचारस्वातंत्र्य, सामाजिक न्याय आणि जागतिक बंधुभाव यांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याच्या दृष्टीने दरवर्षी १७ नोव्हेंबर हा दिवस 'आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन' म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस विद्यार्थ्यांच्या संघर्षाचा, त्यागाचा आणि लोकशाही मूल्यांप्रती असलेल्या बांधिलकीचा गौरव करणारा आहे. त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांच्या वर्तमानातील समस्या समजून घेऊन त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी सामूहिक प्रयत्न करण्याची प्रेरणा देणारा आहे.

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिनाच्या इतिहासामागे स्वातंत्र्य, लोकशाही आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या संघर्षाची प्रेरणादायी कहाणी आहे. १९३९ मध्ये तत्कालीन चेकोस्लोव्हाकियावर नाझी जर्मनीचे वर्चस्व प्रस्थापित झाले होते. परकीय सत्तेच्या दडपशाहीविरुद्ध तेथील नागरिकांसह विद्यार्थ्यांनीही आवाज उठविला. २८ ऑक्टोबर १९३९ रोजी चेकोस्लोव्हाकियाच्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त झालेल्या आंदोलनादरम्यान वैद्यकीय विद्यार्थी जान ओप्लेटल गंभीर जखमी झाले. त्यानंतर त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या अंत्ययात्रेत मोठ्या संख्येने विद्यार्थी सहभागी झाले. या घटनांमुळे संतप्त झालेल्या नाझी सत्तेने १७ नोव्हेंबर १९३९ रोजी प्रागमधील विद्यापीठांसह इतर शैक्षणिक संस्थांवर कठोर कारवाई केली. अनेक विद्यार्थ्यांना अटक करण्यात आली, नऊ विद्यार्थी नेत्यांना मृत्युदंड देण्यात आला आणि विद्यापीठे बंद करण्यात आली. विद्यार्थ्यांच्या या बलिदानाच्या स्मरणार्थ १७ नोव्हेंबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन म्हणून ओळखला जाऊ लागला. पुढे १९८९ मध्ये याच दिवशी प्राग येथे विद्यार्थ्यांनी लोकशाही आणि स्वातंत्र्याच्या समर्थनार्थ शांततापूर्ण आंदोलन केले. या आंदोलनातून चेकोस्लोव्हाकियातील मखमली क्रांतीला चालना मिळाली. त्यामुळे १७ नोव्हेंबर हा दिवस विद्यार्थ्यांच्या धैर्याचा, संघर्षाचा आणि परिवर्तन घडविण्याच्या सामर्थ्याचा प्रतीक बनला आहे.

या दिवसाचे महत्त्व समजून घेताना शिक्षणाच्या अधिकाराचा विचार करणे आवश्यक आहे. शिक्षण हा प्रत्येक व्यक्तीचा मूलभूत मानवी अधिकार आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्कांच्या सार्वत्रिक जाहीरनाम्यातील कलम २६ मध्ये शिक्षणाच्या अधिकाराला मान्यता देण्यात आली आहे. शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध असावे, प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे असावे तसेच उच्च शिक्षण गुणवत्तेच्या आणि समान संधीच्या तत्त्वावर उपलब्ध व्हावे, अशी त्यामागील भूमिका आहे. शिक्षणामुळे व्यक्तीला केवळ रोजगार मिळविण्याची क्षमता प्राप्त होत नाही, तर स्वतःच्या अधिकारांची जाणीव होते, सामाजिक विषमता समजते आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याचे बळ मिळते. शिक्षण व्यक्तीला अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि शोषणाच्या बंधनातून मुक्त करण्याचे प्रभावी साधन आहे. त्यामुळे आर्थिक परिस्थिती, जात, धर्म, भाषा, लिंग, प्रदेश किंवा शारीरिक क्षमता यांमुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याला शिक्षणापासून वंचित राहावे लागू नये, यासाठी शासन आणि समाजाने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

भारतीय समाजव्यवस्थेत शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम म्हणून विशेष महत्त्व आहे. भारतीय संविधानाने समानता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय या मूल्यांना सर्वोच्च स्थान दिले आहे. संविधानातील अनुच्छेद २१-अ नुसार सहा ते चौदा वर्षे वयोगटातील बालकांना मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा अधिकार प्राप्त झाला आहे. शिक्षणाचा अधिकार अधिनियम, २००९ मुळे या अधिकाराच्या अंमलबजावणीला कायदेशीर आधार मिळाला. मात्र, शिक्षणाचा अधिकार केवळ शाळेत प्रवेश मिळण्यापुरता मर्यादित नाही. प्रत्येक विद्यार्थ्याला गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, प्रशिक्षित शिक्षक, सुरक्षित शैक्षणिक वातावरण, ग्रंथालये, प्रयोगशाळा, क्रीडांगणे आणि आवश्यक तांत्रिक सुविधा उपलब्ध होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. शिक्षणव्यवस्थेने विद्यार्थ्यांच्या वैचारिक स्वातंत्र्याचा आदर करून त्यांच्यामध्ये प्रश्न विचारण्याची, चिकित्सक विचार करण्याची आणि स्वतंत्रपणे निर्णय घेण्याची क्षमता विकसित केली पाहिजे.

भारतीय समाजातील शिक्षणविषयक परिवर्तनाचा विचार करताना महात्मा ज्योतिराव फुले, क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याचे स्मरण करणे आवश्यक आहे. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला सामाजिक विषमता दूर करण्याचे प्रभावी साधन मानले. स्त्रीशिक्षण आणि वंचित घटकांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी केलेले कार्य भारतीय समाजाच्या परिवर्तनातील महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. सावित्रीबाई फुले यांनी सामाजिक विरोध आणि प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करून मुलींच्या शिक्षणाचा मार्ग खुला केला. राजर्षी शाहू महाराज यांनी शैक्षणिक संधींचा विस्तार करून सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांच्या प्रगतीसाठी प्रयत्न केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष यांचा संदेश देत ज्ञानाच्या माध्यमातून सामाजिक मुक्तीचा मार्ग दाखविला. या समाजसुधारकांच्या विचारांतून शिक्षणाचे सामाजिक महत्त्व स्पष्ट होते. शिक्षणाचा उपयोग केवळ वैयक्तिक प्रगतीसाठी न करता समाजातील अन्याय, विषमता आणि शोषण दूर करण्यासाठीही केला पाहिजे, ही त्यांची शिकवण आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी दिशादर्शक आहे.

आजच्या काळात विद्यार्थ्यांसमोर अनेक संधी उपलब्ध झाल्या असल्या तरी त्यांच्यासमोर विविध आव्हानेही उभी आहेत. शिक्षणाचे वाढते व्यापारीकरण, शैक्षणिक खर्चात होणारी वाढ, ग्रामीण आणि शहरी भागांतील सुविधांमधील असमानता, बेरोजगारी, स्पर्धेचा वाढता ताण आणि सामाजिक विषमता हे प्रश्न विद्यार्थ्यांच्या भविष्यावर परिणाम करीत आहेत. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांतील विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो. ग्रामीण, आदिवासी, दुर्गम आणि डोंगराळ भागांतील विद्यार्थ्यांना वाहतूक, वीज, इंटरनेट, ग्रंथालये आणि प्रयोगशाळा यांसारख्या सुविधांचा अभाव जाणवतो. काही विद्यार्थ्यांना शिक्षणाबरोबरच कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी काम करावे लागते. मुलींच्या शिक्षणाच्या बाबतीतही सामाजिक रूढी, आर्थिक मर्यादा, सुरक्षिततेचे प्रश्न आणि बालविवाह यांसारखे अडथळे काही भागांत कायम आहेत. त्यामुळे शिक्षणातील समानता निर्माण करण्यासाठी केवळ प्रवेशाच्या संधी उपलब्ध करून देणे पुरेसे नाही, तर प्रत्येक विद्यार्थ्याला शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक सुविधा आणि आर्थिक पाठबळ देणे गरजेचे आहे.

आधुनिक काळातील ज्ञानाधिष्ठित समाजात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने शिक्षणाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. संगणक, इंटरनेट, डिजिटल ग्रंथालये, आभासी वर्गखोल्या आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांमुळे ज्ञान मिळविण्याच्या संधी व्यापक झाल्या आहेत. जगातील विविध विद्यापीठांचे अभ्यासक्रम, संशोधन साहित्य आणि शैक्षणिक साधने विद्यार्थ्यांना उपलब्ध होत आहेत. ऑनलाइन शिक्षणामुळे भौगोलिक अंतराचे बंधन काही प्रमाणात कमी झाले आहे. विशेषतः मुक्त आणि दूरस्थ शिक्षण पद्धतीमुळे नोकरी करणारे, ग्रामीण भागातील, गृहिणी, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि शिक्षणात खंड पडलेले विद्यार्थी पुन्हा शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात येऊ शकतात. तथापि, डिजिटल साधनांची अनुपलब्धता, इंटरनेटची मर्यादित सुविधा आणि तांत्रिक कौशल्यांचा अभाव यांमुळे डिजिटल दरी निर्माण झाली आहे. त्यामुळे डिजिटल शिक्षणाचा विस्तार करताना सर्व विद्यार्थ्यांना आवश्यक साधने आणि प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे विद्यार्थ्यांसमोर नवीन संधी आणि आव्हाने निर्माण झाली आहेत. माहितीचे संकलन, भाषांतर, लेखन, विश्लेषण, संशोधन आणि समस्या सोडविणे यांसारख्या कामांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, या साधनांचा वापर करताना विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या विचारशक्तीला आणि सर्जनशीलतेला दुय्यम स्थान देता कामा नये. उपलब्ध माहितीची सत्यता तपासणे, विविध संदर्भांचा अभ्यास करणे आणि स्वतःचे स्वतंत्र निष्कर्ष मांडणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान हे ज्ञानप्राप्तीचे साधन असावे, ज्ञानाचा पर्याय नव्हे. डिजिटल माध्यमांवरील चुकीची माहिती, अफवा, सायबर छळ, वैयक्तिक माहितीची चोरी आणि सामाजिक माध्यमांचे व्यसन यांपासून विद्यार्थ्यांनी सावध राहिले पाहिजे. तंत्रज्ञानाचा विवेकपूर्ण, जबाबदार आणि नैतिक वापर करण्याची क्षमता विकसित करणे ही आधुनिक शिक्षणाची महत्त्वाची गरज आहे.

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासामध्ये मानसिक आणि भावनिक आरोग्यालाही विशेष महत्त्व आहे. आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात विद्यार्थ्यांवर शैक्षणिक यश, परीक्षेतील गुण, प्रवेश प्रक्रिया, रोजगार आणि कुटुंबाच्या अपेक्षा यांचा मोठा दबाव असतो. अनेकदा विद्यार्थ्यांची तुलना इतरांशी केली जाते. त्यामुळे न्यूनगंड, आत्मविश्वासाचा अभाव, तणाव, निराशा आणि एकाकीपणाची भावना निर्माण होऊ शकते. परीक्षेतील अपयश म्हणजे जीवनातील अपयश नव्हे, ही जाणीव विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याची आवड, क्षमता, शिकण्याची गती आणि जीवनातील उद्दिष्टे वेगवेगळी असतात. त्यामुळे गुणांच्या आधारे विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करण्याऐवजी त्यांच्या ज्ञानाचा, कौशल्यांचा, सर्जनशीलतेचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विचार केला पाहिजे. शैक्षणिक संस्थांमध्ये समुपदेशन, मार्गदर्शन, क्रीडा, योग, ध्यान आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना प्रोत्साहन दिल्यास विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य अधिक सक्षम होऊ शकते.

विद्यार्थ्यांच्या जीवनात शिक्षकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. शिक्षक हे केवळ अभ्यासक्रम शिकविणारे नसून विद्यार्थ्यांच्या विचारांना दिशा देणारे, त्यांच्या क्षमतांना प्रोत्साहन देणारे आणि जीवनमूल्यांची जाणीव करून देणारे मार्गदर्शक असतात. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यात विश्वासाचे, आदराचे आणि संवादाचे नाते असणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्याची, मतभिन्नता व्यक्त करण्याची आणि नव्या कल्पना मांडण्याची मोकळीक मिळाली पाहिजे. विद्यार्थ्यांच्या चुका केवळ शिक्षा करण्याचे कारण न मानता त्यातून शिकण्याची संधी म्हणून पाहिले पाहिजे. शिक्षणसंस्थांनी सुरक्षित, समावेशक आणि भेदभावमुक्त वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे. जातीय, धार्मिक, भाषिक, आर्थिक किंवा लैंगिक आधारावर होणारा भेदभाव विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासाला बाधा पोहोचवतो. त्यामुळे शिक्षणसंस्था या समानता, बंधुता आणि मानवी प्रतिष्ठेची मूल्ये प्रत्यक्ष अनुभवता येतील अशी केंद्रे बनली पाहिजेत.

विद्यार्थी हा समाजापासून वेगळा घटक नसून समाजाचा सक्रिय आणि संवेदनशील भाग आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाबरोबरच सामाजिक प्रश्नांचेही भान ठेवले पाहिजे. गरिबी, बेरोजगारी, निरक्षरता, जातीय विषमता, स्त्री-पुरुष असमानता, बालमजुरी, पर्यावरणाचा ऱ्हास, व्यसनाधीनता आणि भ्रष्टाचार यांसारख्या प्रश्नांचा अभ्यास करून त्यावर उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. राष्ट्रीय सेवा योजना, राष्ट्रीय छात्र सेना, युवक मंडळे आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना समाजसेवेच्या विविध संधी उपलब्ध होतात. स्वच्छता अभियान, रक्तदान शिबिरे, वृक्षारोपण, जलसंवर्धन, साक्षरता अभियान, आरोग्य जनजागृती आणि ग्रामविकासाच्या उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतल्यास विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक बांधिलकी निर्माण होते. समाजातील वंचित, दुर्बल आणि उपेक्षित घटकांच्या समस्या समजून घेण्याची संवेदनशीलता विकसित होते. शिक्षणाचा खरा उपयोग तेव्हाच सिद्ध होतो, जेव्हा प्राप्त ज्ञानाचा लाभ व्यक्तीबरोबरच समाजालाही होतो.

लोकशाहीच्या बळकटीकरणामध्ये विद्यार्थ्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. लोकशाही ही केवळ मतदान करण्यापुरती मर्यादित नसून ती विचारस्वातंत्र्य, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, सहिष्णुता, समानता, संवाद आणि परस्पर आदर या मूल्यांवर आधारलेली असते. विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयीन निवडणुका, विद्यार्थी प्रतिनिधी मंडळे, चर्चासत्रे आणि वादविवाद स्पर्धांच्या माध्यमातून लोकशाही प्रक्रियेचा अनुभव घेतला पाहिजे. मतभिन्नता असणे ही लोकशाहीची स्वाभाविक बाब आहे. मात्र, मतभिन्नतेचे रूपांतर द्वेष, हिंसा किंवा वैयक्तिक संघर्षात होता कामा नये. विद्यार्थ्यांनी विवेकपूर्ण विचारांच्या आधारे आपली मते मांडावीत आणि इतरांच्या मतांचाही आदर करावा. विद्यार्थ्यांचा आवाज हा समाजाच्या जिवंतपणाचे लक्षण असतो. त्यांच्या प्रश्नांना आणि विधायक सूचनांना महत्त्व देणारा समाजच अधिक लोकशाहीवादी आणि प्रगत होऊ शकतो.

विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याचा विचार करताना कौशल्याधारित आणि रोजगाराभिमुख शिक्षणालाही प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. आज पदवी प्राप्त करणे एवढेच रोजगार मिळविण्यासाठी पुरेसे राहिलेले नाही. बदलत्या औद्योगिक, आर्थिक आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार विद्यार्थ्यांकडे संवादकौशल्य, नेतृत्वक्षमता, निर्णयक्षमता, संघभावना, तांत्रिक ज्ञान आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता असणे आवश्यक आहे. उद्योजकता, स्वयंरोजगार, व्यावसायिक प्रशिक्षण, संशोधन आणि नवोपक्रम यांना शिक्षणव्यवस्थेत महत्त्व दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांनी केवळ नोकरी मिळविण्याच्या उद्देशाने शिक्षण न घेता रोजगारनिर्मिती करण्याची क्षमताही विकसित केली पाहिजे. नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये बहुविद्याशाखीय शिक्षण, कौशल्यविकास, व्यावसायिक शिक्षण, संशोधन आणि अनुभवाधारित अध्ययन यांना महत्त्व देण्यात आले आहे. शिक्षण आणि रोजगार यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी शैक्षणिक संस्थांनी उद्योग, व्यवसाय, संशोधन संस्था आणि समाज यांच्याशी समन्वय साधला पाहिजे.

पर्यावरण संवर्धन आणि शाश्वत विकासाच्या दृष्टीनेही विद्यार्थ्यांची भूमिका महत्त्वपूर्ण आहे. हवामान बदल, वाढते तापमान, पाण्याचे दुर्भिक्ष, जंगलतोड, प्रदूषण आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास यांसारख्या समस्या संपूर्ण मानवजातीसमोर आव्हान म्हणून उभ्या आहेत. या समस्यांचे परिणाम भविष्यातील पिढ्यांना अधिक तीव्रतेने भोगावे लागू शकतात. त्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणविषयक जाणीव आणि निसर्गाप्रती संवेदनशीलता निर्माण करणे आवश्यक आहे. पाणी वाचविणे, ऊर्जेचा काटकसरीने वापर करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, वृक्षारोपण करणे आणि सार्वजनिक स्वच्छतेमध्ये सहभाग घेणे अशा छोट्या कृतींतून मोठे परिवर्तन घडविता येते. विद्यार्थ्यांनी शाश्वत विकासाची संकल्पना समजून घेऊन पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारली पाहिजे. विकास आणि पर्यावरण यांच्यात संतुलन राखण्याची जबाबदारी आजच्या तरुण पिढीवर आहे.

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिनाच्या निमित्ताने जागतिक स्तरावरील विद्यार्थी एकात्मतेचाही विचार करणे गरजेचे आहे. जागतिकीकरणामुळे विविध देशांतील विद्यार्थ्यांना एकमेकांच्या भाषा, संस्कृती, ज्ञानपरंपरा आणि जीवनपद्धती समजून घेण्याच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. विद्यार्थी विनिमय कार्यक्रम, आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रे, संशोधन सहकार्य आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांमुळे जागतिक बंधुभावाची भावना विकसित होऊ शकते. जगातील कोणत्याही भागात युद्ध, हिंसाचार, नैसर्गिक आपत्ती किंवा राजकीय अस्थिरता उद्भवल्यास त्याचा परिणाम विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर होतो. अशा परिस्थितीत शिक्षण खंडित झालेल्या विद्यार्थ्यांना पुन्हा शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आवश्यक आहे. भाषा, धर्म, वंश आणि राष्ट्रीयत्व यांतील भिन्नता बाजूला ठेवून ज्ञान, शांतता आणि मानवतेच्या मूल्यांवर आधारित विद्यार्थी एकात्मता निर्माण झाली पाहिजे.

विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या अधिकारांबरोबरच कर्तव्यांचीही जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. शिक्षण घेणे, ज्ञान संपादन करणे, वेळेचे नियोजन करणे, शिक्षकांचा आणि पालकांचा आदर करणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे, सामाजिक सलोखा राखणे आणि कायद्याचा आदर करणे ही विद्यार्थ्यांची महत्त्वपूर्ण कर्तव्ये आहेत. त्याचबरोबर अंधश्रद्धा, जातीयवाद, धार्मिक कट्टरता, हिंसक प्रवृत्ती आणि सामाजिक द्वेष यांपासून दूर राहून वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक आहे. सामाजिक माध्यमांवरील प्रत्येक माहिती खरी मानण्याऐवजी तिची सत्यता तपासणे, अफवा पसरविण्यापासून दूर राहणे आणि डिजिटल माध्यमांचा समाजहितासाठी वापर करणे हीदेखील आजच्या विद्यार्थ्यांची जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या यशाचा विचार करताना कुटुंब, समाज आणि राष्ट्र यांच्या विकासाचाही विचार केला पाहिजे.

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिन हा विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांचा, संघर्षांचा, अधिकारांचा आणि सामाजिक योगदानाचा सन्मान करणारा दिवस आहे. या दिवसाच्या निमित्ताने शिक्षणसंस्था, शिक्षक, पालक, शासन आणि समाज यांनी विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी एकत्रित प्रयत्न करण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, समान संधी, सुरक्षित वातावरण, अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य, संशोधनाच्या सुविधा आणि रोजगाराभिमुख कौशल्ये उपलब्ध करून दिली पाहिजेत. विद्यार्थ्यांच्या समस्या ऐकून घेणारी, त्यांच्या मतांचा आदर करणारी आणि त्यांच्या क्षमतांना वाव देणारी शिक्षणव्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे. विद्यार्थ्यांचे यश केवळ परीक्षेतील गुण, पदव्या किंवा मिळविलेल्या नोकऱ्यांवर मोजता कामा नये, तर त्यांच्या विचारांची व्यापकता, सामाजिक संवेदनशीलता, नैतिकता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि समाजासाठी योगदान देण्याची वृत्ती यांवरही मोजले पाहिजे.

विद्यार्थी हा केवळ उद्याचा नागरिक नसून आजच्या समाजाच्या परिवर्तनातील सक्रिय घटक आहे. त्याच्या विचारांमध्ये नवेपणा, कृतीमध्ये ऊर्जा आणि स्वप्नांमध्ये परिवर्तनाची ताकद असते. इतिहासातील विद्यार्थ्यांच्या संघर्षाने जगाला स्वातंत्र्य, लोकशाही आणि मानवी प्रतिष्ठेचे महत्त्व पटवून दिले आहे. त्या संघर्षाचा वारसा जपत आजच्या विद्यार्थ्यांनी ज्ञान, विवेक, समता, बंधुता आणि मानवता या मूल्यांचा स्वीकार केला पाहिजे. शिक्षणातून स्वतःचा विकास साधताना समाजातील वंचित घटकांच्या प्रगतीसाठीही योगदान दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना बळ देणे, त्यांच्या प्रश्नांना समजून घेणे आणि त्यांच्या क्षमतांना योग्य व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी आहे. कारण सक्षम विद्यार्थी घडविणे म्हणजे सक्षम समाज घडविणे आणि सक्षम समाजाची निर्मिती करणे म्हणजे समृद्ध, समताधिष्ठित, लोकशाहीवादी व प्रगत राष्ट्राच्या भविष्याची पायाभरणी करणे होय. हाच आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी दिनाचा खरा संदेश आणि या दिवसाच्या उत्सवामागील व्यापक उद्देश आहे.

- डॉ. राजेंद्र बगाटे

---------------

हिंदुस्थान समाचार / सुधांशू जोशी


 rajesh pande